Distopia digjitale demokratike dhe dalja prej saj

 

Shkruan: SVETLLANA SILJANOVSKA

“Facebook-u nuk u krijua fillimisht për të qenë një kompani. Është ndërtuar për të përmbushur një mision social – për ta bërë botën më të hapur dhe më të lidhur” – Mark Zuckerberg, Facebook, 2012

“T’i organizojmë informacionet e botës dhe t’i bëjmë ato të qasshme dhe të dobishme universalisht” – Larry Page dhe Sergey Brin, Google 2004.

“Ta bëjmë të përsosur çdo detaj dhe të kufizojmë numrin e detajeve që duhet të përmirësohen” – Jack Dorsey, Twitter, 2006.

 

Tre nga milion deklarata vizionare, të bëra nga themeluesit e platformave digjitale për synimet e tyre në ngritjen e kompanive, pa të cilat nuk mund ta imagjinojmë jetën dhe funksionimin profesional sot.

Në vitin 2025, Facebook-u lidhi njerëzit, por i mbylli përdoruesit e tij në flluska, të ashtuquajturat dhoma të jehonës, me algoritëm që nuk lejon ekspozimin ndaj ideve dhe njerëzve të rinj dhe është një hapësirë ​​për polarizim dhe çrregullim të shëndetit mendor. Facebook-u në vitin 2025 është një hapësirë ​​digjitale ku më i zhurmshmi, më i mllefosuri, më i pranishmi dhe, më e rëndësishmja, ai-që-paguan-më-shumë dominon eterin dhe fiton prej tij. Google nuk e bëri informacionin të disponueshëm universalisht, por përkundrazi, vendosi një çmim mbi të dhe u dha avantazhin e shikueshmërisë atyre që mund të paguanin për të. Twitter-i është ndoshta historia më e zymtë nga këto të tre deri më tani, bile edhe në epokën e Dorsey-t, kur veçmë lejoi fermat artificiale të bot-ëve dhe trollëve të dominojnë diskursin me gjuhën e urrejtjes që përhapet në sekonda, ndërsa hapësira digjitale e destinuar për një revolucion të mikroblogut me vetëm 140 karaktere teksti u shndërrua në një platformë për ekstremizëm politik, promovim dhe nxitje të dhunës, si dhe përhapje masive të dezinformatave. Pasi e mori Musk-u, u bë një platformë që as nuk vlen të krahasohet me idenë origjinale.

Por, pa përjashtim, të gjithë themeluesit dhe pronarët, përveç misionit të tyre “fisnik e filantropik”, fituan edhe diçka tjetër – përfitime miliardash dhe vendin e tyre në tryezën që e përcakton gjeopolitikën, demokracinë dhe paqen në botë.

Poenta e veçimit të këtyre tre nga miliona deklarata vizionare që mund të gjenden për çdo themelues ose pronar të çdo platforme digjitale nuk është t’i verifikojë ato, por të vendoset një pikënisje, të cilës duhet t’i rikthehen shtetet dhe aktorët e tjerë demokratik që luftojnë dezinformatat dhe operacionet e ndikimit përmes informacioneve, kur kërkojnë përgjigje për pyetjen “si arritëm në këtë gjendje sot?”. Situata, në të cilën algoritmet e mediave sociale polarizojnë palët në ekstremizëm, duke promovuar agresion dhe dhunë, nuk mund të çojë në asgjë tjetër përveç konfliktit.

Në të njëjtën kohë, poenta e rikujtimit të epokës, në të cilën mediat sociale ishin mjete për demokratizim dhe qasje në informacion, është gjithashtu kthimi në rolin e mediave sociale në shoqëri, të cilin çdo aktor demokratik duhet ta mbrojë dhe ta kërkojë nga qeveria, gjegjësisht shteti i tij.

Në Evropë, gjegjësisht në Bashkimin Evropian, ku veçmë ekzistojnë rregullativat për platformat digjitale, kthimi në vështrimin e funksioneve të mediave sociale në drejtim të forcimit të demokracisë mund të ndihmojë në përcaktimin e lëshimeve në rregullativën e tillë dhe përmirësimin e saj. Megjithatë, të paktën deri tani, nuk ka asnjë inkurajim qeveritar në Bashkimin Evropian për de-rregullim të mediave sociale dhe platformave digjitale.

Në pjesën tjetër të Evropës, e veçanërisht në Ballkanin Perëndimor dhe në Maqedoninë e Veriut, e cila nuk është pjesë e Bashkimit Evropian, mungesa e plotë e rregullimit të mediave sociale duhet parë si një mundësi për të rikthyer disa nga funksionet bazë dhe mekanizmat mbrojtëse që mund t’i kenë mediat sociale. Me supozim se Qeveria dhe Kuvendi i Republikës së Maqedonisë së Veriut kanë vullnet politik për një hap të tillë, institucionet kanë mundësi unike për t’i mbrojtur qytetarët nga polarizimi dhe ekstremizmi që do t’i shtyjnë ata drejt konfliktit, e me këtë edhe drejt jostabilitetit në vend.

Një shënim anësor, por i rëndësishëm për këtë analizë, është se kur vështrohen dezinformatat më tej në tekst, ato nuk duhet parë nga këndvështrimi ideologjik majtas-djathtas, por më tepër përmes një prizmi demokratik-jodemokratik. Megjithëse ka studime që hulumtojnë elitat dhe partitë politike [i] që kanë arritur në përfundimin se populizmi radikal i djathtë është shtytësi më i fortë i përhapjes së dezinformatave[ii], megjithatë në këtë analizë nuk merret parasysh shqyrtimi ideologjik. Problemi me dezinformatat, e rrjedhimisht edhe me dezinformatat në mediat sociale, është një problem në të cilin ka thjesht dy anë: demokratë dhe anti-demokratë. Të parët që luftojnë për të ruajtur demokracinë me metoda demokratike, dhe të dytët që luftojnë për ta shfuqizuar atë me metoda jodemokratike. Çdo gjë tjetër është një grep që largon fokusin nga thelbi.

Vendi i mediave sociale në hartën e dezinformatave dhe operacioneve për ndikim përmes informatave

Vendi i mediave sociale në hartën e dezinformatave mund të përcaktohet në dy mënyra, njëra – nëse analizohen shprehitë dhe tendencat e konsumimit të tyre nga përdoruesit dhe e dyta – nëse ato analizohen si burime ose si mundësues i burimeve të informacionit.

Nëse analizojmë shprehitë dhe tendencat e konsumimit të tyre nga përdoruesit, mediat sociale zënë sërish vendin qendror në hartën e dezinformatave dhe operacioneve të ndikimit përmes informacioneve në Maqedoninë e Veriut, për disa arsye.

Sipas të dhënave të DataReportal[iii] të vitit 2024, në Maqedoninë e Veriut ka 1,82 milionë përdorues të internetit dhe depërtimi i internetit është 87,2%. Është e rëndësishme të theksohet se këto janë numra të profileve aktive deri te të cilët arrin përmbajtja e sponsorizuar, e jo të gjitha profilet ekzistuese. Në të njëjtën kohë, duhet të kemi parasysh se çdo përdorues i internetit nuk është një individ i vetëm, sepse kemi persona fizikë dhe juridikë me tepër llogari përdoruesish. Në vitin 2024, ka mbi 944.600 profile të mediave sociale në Maqedoninë e Veriut, që është e barabartë me rreth gjysmën e popullsisë.

 

Janar 2024 Numri i përdoruesve Krahasim 2023
Facebook 944 600 +30 000
Instagram 811 500 +100 000
TikTok 754 000 /
Х 133 100 -311 000[iv]

 

Sipas të dhënave të Statista[v], Facebook-u është pa diskutim platforma më e vizituar në Maqedoninë e Veriut për vitin 2023.

Uebfaqet kryesore të mediave sociale në Maqedoninë e Veriut në vitin 2023, bazuar në numrin e vizitave, burimi: statista.com

Uebfaqet kryesore të mediave sociale në Maqedoninë e Veriut në vitin 2023, bazuar në numrin e vizitave, burimi: statista.com

 

Nëse të dhënat nga Statista dhe DataReportal tregojnë se kemi një numër të madh përdoruesish aktivë në mediat sociale, hulumtimi që Fondacioni Metamorfozis kreu në vitin 2022[vi] mbi efektin e dezinformatave dhe ndikimeve të huaja në proceset në Maqedoninë e Veriut, tregon se si qytetarët i përdorin mediat sociale dhe çfarë efekti kanë ato në bindjet e tyre.

Edhe pse stacionet televizive kanë primatin si kanal për informim, mediat sociale – me portalet e internetit që kanë gjithashtu profilet e tyre në mediat sociale, grumbulluesit e lajmeve dhe influencuesit, kanalet e të cilëve janë përsëri në mediat sociale – tejkalojnë shifrat e mediave tradicionale.

 

Efekti i dezinformatave dhe ndikimeve të huaja në proceset demokratike në Maqedoninë e Veriut, 2022, burim: Fondacioni Metamorfozis

Efekti i dezinformatave dhe ndikimeve të huaja në proceset demokratike në Maqedoninë e Veriut, 2022, burim: Fondacioni Metamorfozis

 

Më e rëndësishmja, kur pyeten se deri në çfarë mase u besojnë këtyre kanaleve të informacionit, pamja që shfaqet është në përpjesëtim të zhdrejtë. Me fjalë të tjera, mediat sociale, portalet e internetit dhe influencuesit nuk gëzojnë besimin e qytetarëve dhe, që në pyetjen e radhës se kush përhap dezinformata,  i tregojnë edhe ata, së bashku me politikanët dhe gazetarët.

Burimi: Fondacioni Metamorfozis

Burimi: Fondacioni Metamorfozis

 

Ndonëse qytetarët kanë treguar se nuk u besojnë burimeve nga të cilat marrin informacionin e tyre, pyetja tjetër në këtë sondazh, në të cilën shtrohen tetë narrativa dezinformuese dhe teori të konspiracionit,[vii] vihet re se fushatat e dezinformimit dhe operacionet për ndikim përmes informacionit kanë impakt në bindjet e qytetarëve.

Burimi: Fondacioni Metamorfozis

Burimi: Fondacioni Metamorfozis

 

Duhet pasur parasysh se këto shifra dhe tendenca janë për popullatën e përgjithshme, ndërsa nëse veçohet kategoria e të rinjve – shifrat e mësipërme do të bëhen edhe më drastike.

Nëse analizohen si burime apo mundësues burimesh, mediat sociale zënë një vend qendror në hartën e dezinformatave dhe operacioneve të ndikimit përmes informatave në Maqedoninë e Veriut. Siç konfirmojnë shembujt e mëposhtëm, mungesa e rregullimit të rrjeteve sociale, por edhe zbatimi joefektiv i rregullativës ekzistuese, e inkurajon hapësirën për shpërndarje të koordinuar të përmbajtjeve dezinformuese dhe operacionet e ndryshme për ndikim përmes informacionit, të cilat synojnë të manipulojnë hapësirën e informacionit, të ndikojnë në diskursin publik dhe të shkaktojnë polarizimin sa më të fuqishëm, i cili jo rrallëherë edhe radikalizohet.

Rasti i Velesit[viii] i vitit 2016, e ka pozicionuar Maqedoninë e Veriut në listën e vendeve, në të cilat industria e operativëve që krijojnë lajme të rreme dhe dezinformata përmes faqeve në Facebook është e mundësuar, legale dhe kushton lirë në suaza globale. Një grup adoleshentësh hapën mijëra faqe në Facebook, ku mblodhën audiencë përmes përmbajtjeve të ndryshme të përditshme, deri në fushatat zgjedhore – kur filluan të shpërndanin lajme të rreme dhe dezinformata në mënyrë të koordinuar dhe të organizuar, duke sulmuar dhe delegjitimuar kandidaten e atëhershme demokrate për presidente të SHBA-së, Hillary Clinton. Në të njëjtën kohë, rasti i Velesit demonstroi edhe të ashtuquajturin dimension fiskal të dezinformimit, në të cilin jo çdoherë prapa krijimit qëndron ndonjë luftë ideologjike ose politike për ndikim dhe kontroll mbi narrativën, por monetizimi i një shërbimi. Më e rëndësishmja, ky rast e demaskoi vendosjen e praktikës së përdorimit të dezinformatave dhe operacioneve të ndikimit përmes informacionit për qëllime politike, duke ndikuar në zgjedhjet amerikane. Filmi dokumentar ”Agjentët e kaosit”[ix] do të tregojë më vonë se ndikimi në zgjedhjet e vitit 2016 në SHBA ishte një operacion shumë më i gjerë rus i ndikimit përmes informatave dhe dezinformatave.

Përdorimi i mediave sociale si burim i dezinformatave dhe operacioneve të ndikimit përmes informacionit në Maqedoninë e Veriut nuk është praktikë e krijuar për të ndikuar në procese ekskluzivisht jashtë vendit. Referendumi për ndryshimin e emrit të vendit dhe procesi i anëtarësimit në NATO në vitin 2018 është një periudhë, në të cilën është dokumentuar aksion i koordinuar dhe i organizuar për ndikim mbi diskursin publik, por gjithashtu edhe për sulm të koordinuar ndaj kundërshtarëve politikë përmes llogarive në Twitter, si dhe përmes faqeve dhe grupeve të hapura në Facebook.

Është dokumentuar rrjeti[x] në Twitter, i cili, sipas përmbajtjes së postimeve në profile është i së djathtës radikale dhe lidhet në mënyrë të pavarur në tweet-et e tij me lëvizje si Qanon, megjithëse edhe sinkronizimi me Rusinë rreth prodhimit të dezinformatave[xi] në mediat sociale ishte i dukshëm, siç ishin edhe elementët tjerë, për shembull protestat kundër referendumit, financimi i të cilave lidhet me biznesmenë nga Rusia[xii]. Nga kjo fushatë nuk mbetën jashtë edhe profilet e të majtës radikale në rrjetet sociale. Brenda vendit, ata treguan mbështetje ose lidhje me të gjitha partitë opozitare që zyrtarisht ose jozyrtarisht kërkuan bojkotimin e referendumit, duke përfshirë partitë  VMRO-DPMNE, Levica (E Majta), Maqedonia e Bashkuar dhe të tjera.

Burimi: medium.com, DFRLab, shtator 2018

Burimi: medium.com, DFRLab, shtator 2018

 

Komentet joautentike të koordinuara që sulmojnë politikat institucionale janë dokumentuar edhe në vitin 2019[xiii], me përmbajtje që shkakton tensione ndëretnike dhe polarizim në vija etnike. Operacionet e ndikimit përmes informacionit u dokumentuan edhe në vitin 2021 gjatë organizimit të Regjistrimit të popullsisë[xiv]. Në vitin 2024[xv], u hartua qartë edhe rruga që shpie nga deklaratat politike të politikanëve në pushtet, përmes mediave, deri te publikimet e koordinuara të dezinformatave në grupe dhe faqe publike të Facebook-ut. Profilet dhe faqet në Facebook, të cilat shpërndajnë në mënyrë të koordinuar përmbajtje të njëjtë, përdorin kryesisht manipulime me informata.

Ajo që është e përbashkët në të gjitha këto raste të mësipërme është se, pa përjashtim, të gjithë promovojnë një narrativë antiperëndimore me gjuhë intensive të polarizimit dhe ekstremizimit të audiencës së tyre. Ideologjikisht majtas apo djathtas, grupet janë të bashkuara në radikalizmin e tyre, i cili, me këto operacione për ndikim përmes informacionit, synon të minojë besimin dhe të delegjitimojë rendin demokratik dhe Perëndimin[xvi].

Çfarë do të thotë heqja e kontrolluesve të fakteve dhe moderimit të përmbajtjes në Facebook dhe si do të ndikojë në grupet vulnerabël?

Kur bëhet fjalë për TikTok dhe X (Twitter), nuk ka shumë vend për analizë të moderimit të përmbajtjes, e as për përhapjen e dezinformatave. Telegrami është një histori e padiskutueshme në vetvete, jo vetëm në shpërndarjen e dezinformatave, por edhe në krijimin e komuniteteve që i përhapin ato, si dhe pozicionimin si një lloj “ure” me rrjetet e tjera sociale.[xvii]

Sipas faqes zyrtare të TikTok[xviii], moderimi i përmbajtjes bëhet fillimisht përmes një sistemi të automatizuar të AI që mënjanon automatikisht përmbajtjen e dhunshme, ose përmes raportimit nga ndonjë përdorues – në këtë rast një moderator e shqyrton dhe heq përmbajtjen, megjithëse këta të fundit do të përjetojnë pushime masive nga puna[xix] në vitin 2024, me pretekstin se 80% e përmbajtjes është veçmë e detektuar nga AI. Efikasiteti i moderimit të përmbajtjes mund të vlerësohet nëpërmjet ekzistimit të grupeve neo-naziste në TikTok[xx], përmbajtja e të cilëve është amplifikuar algoritmikisht, edhe pse mes tjerash shpërndan edhe dhunë të hapur të raportuar nga përdorues të tjerë.

Facebook, ose Meta, ishte një bastion i mediave sociale, moderimi i përmbajtjes së të cilit dhe bashkëpunimi me shërbimet e verifikimit të fakteve siguronte njëfarë mbrojtjeje për përdoruesit nga dezinformatat, gjuha e urrejtjes, shënjestrimi dhe ngacmimi mbi çfarëdo lloj baze, përmbajtjet e dhunshme ose përmbajtjet që promovojnë ekstremizmin dhe radikalizmin, si dhe përmbajtjet që inkurajojnë vetëlëndimin dhe vetëvrasjen.

Në lidhje me këtë analizë, Meta kishte edhe mekanizma me të cilët mund të zbulonte sjellje joautentike, pra profile të rreme dhe veprime të koordinuara që ndikojnë në diskursin publik. Në rastet e identifikuara (që sigurisht nuk ishin mbuluar 100%), Meta vepronte relativisht shpejt duke ulur dukshmërinë ose përmes shënjimeve paralajmëruese rreth përmbajtjes, gjegjësisht përmes mënjanimit të përmbajtjes së dëmshme.

Në videon e Zuckerberg[xxi], në të cilën paralajmërohen ndryshimet e reja që nënkuptojnë heqje të shërbimeve të verifikimit të fakteve dhe kufizimeve të përmbajtjes, ndërsa do të lejohet më shumë përmbajtje politike në shikimet e përdoruesve, ai vetë pranon se kjo do të rrisë informacionin e rremë dhe përmbajtjen manipuluese.

Kjo do të thotë gjithashtu se Meta nuk do të mbajë më përgjegjësi ligjore për përmbajtje të caktuara, të cilat ndër vite kanë kontribuar në humbjen e proceseve gjyqësore miliona-dollarëshe për shkak të mospërmbushjes së detyrimeve për moderimin dhe shfaqjen e përmbajtjeve të dëmshme që kanë shkaktuar pasoja reale për përdoruesit, siç janë për shembull paditë për shkaktimin e varësisë tek adoleshentët[xxii].

Zuckerberg i paralajmëron të gjitha këto me pretekstin se kështu po rikthen lirinë e shprehjes. Por, liria e shprehjes, si e drejtë e njeriut, nuk është e pakufizuar. Sipas Paktit ndërkombëtar për të drejtat civile dhe politike[xxiii], çdokush ka të drejtën e lirisë së shprehjes, duke përfshirë kërkimin, marrjen dhe dhënien e informacionit dhe ideve, por kjo e drejtë mund të kufizohet nëse është e nevojshme për të mbrojtur të drejtat e të tjerëve. Kufizime të tilla ekzistojnë gjithashtu kur të shprehurit përmban avokim të urrejtjes nacionale, racore ose fetare që nxit diskriminim, armiqësi ose dhunë.

Përveç Kushtetutës, rregullativa ligjore në Maqedoninë e Veriut njeh disa ligje që parashikojnë kufizime:

  • Kodi Penal[xxiv] – edhe atë nëpërmjet nenit 319, i cili sanksionon veprimet që nxisin urrejtje, përçarje dhe jotolerancë nacionale, racore ose fetare; Neni 394-d, i cili parashikon dënime për ata që shpërndajnë materiale përmes sistemeve kompjuterike që nxisin urrejtje ose diskriminim në bazë të racës, etnisë, fesë etj.; Neni 417, i cili sanksionon përhapjen e ideve për epërsinë e një race mbi një tjetër ose nxitjen e urrejtjes dhe diskriminimit racor; Neni 144-a, i cili përcakton veprën e “përndjekjes” dhe parashikon sanksione për të; Neni 190-a, i cili përcakton krimin e “Ngacmimit seksual” dhe parashikon sanksione për të (dy të fundit përfshijnë edhe veprimet me mjete elektronike të komunikimit).
  • Ligji për përgjegjësinë qytetare për fyerje dhe shpifje[xxv], i cili rregullon përgjegjësinë civile për dëmin e shkaktuar ndaj nderit dhe reputacionit të një personi fizik ose juridik me fyerje ose shpifje.
  • Ligji për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi[xxvi] i cili rregullon parandalimi dhe ndalimi i diskriminimit, format dhe llojet e diskriminimit dhe procedurat për mbrojtjen nga diskriminimi.
  • Ligji për mbrojtjen e të dhënave personale[xxvii] – Ky ligj rregullon mbrojtjen e të dhënave personale dhe të drejtën e privatësisë në lidhje me përpunimin e të dhënave personale.

Ka ligje të tjera që pak a shumë e kufizojnë lirinë absolute të shprehjes, por edhe me ato të përmendurat më sipër, është e qartë se në Republikën e Maqedonisë së Veriut, ligjërisht mund të mbahet përgjegjësi nëse të shprehurit cenon një të drejtë tjetër të njeriut ose shkakton vepër tjetër penale të parashikuar me ligj.

Moderimi i mëparshëm i përmbajtjes në median sociale më të përdorur në Maqedoninë e Veriut – Facebook, mundësonte njëfarë mbrojtjeje[xxviii] të grupeve vulnerabël, të drejtat e të cilëve mbrohen nga ligjet e sipërpërmendura. Këto grupe përfshijnë të miturit që janë të ekspozuar ndaj mediave sociale, adoleshentët – te të cilët mediat sociale krijojnë vartësi[xxix] ose i ekspozojnë ndaj përmbajtjeve të dhunshme që nxisin agresionin, viktimat e trafikimit me njerëz, komunitetet e margjinalizuara, njerëzit e rrezikuar nga vetëvrasjet ose vetëlëndimi, e shumë të tjerë.

Kjo mbrojtje nënkuptonte një përgjigje të shpejtë nga platforma ndaj shënjestrimit ose çdo forme të onlajn ngacmimeve, kërcënimeve dhe veprimeve të ngjashme. Njëkohësisht, verifikimi i vazhdueshëm i fakteve të përmbajtjeve dhe shënjimi jepte pasqyrë se cilat burime në mënyrë të vazhdueshme dhe të qëllimshme krijojnë përmbajtje jolegale ose përmbajtje që shkelin të drejtat e njeriut të grupeve të caktuara. Pa një reagim të tillë të shpejtë, çdo viktimë të cilës i janë shkelur të drejtat nga përmbajtjet e postuara në rrjetet sociale, do të detyrohet të kërkojë drejtësi përmes autoriteteve gjyqësore në vend. Dhe, kjo do të thotë se një numër i madh njerëzish nuk do të kenë fare mundësi ta kërkojnë, për shkak të mosnjohjes së sistemit juridik, mungesës së burimeve të mjaftueshme financiare apo kushteve për zhvillimin e një procedure etj. Kjo do të thotë se ata do të ekspozohen çdo ditë ndaj diskriminimit, racizmit, ksenofobisë, homofobisë, mizogjinisë, pa mundësinë e mbrojtjes së shpejtë sistematike.

Duhet pasur parasysh se në Maqedoninë e Veriut, aktgjykimi i parë për gjuhën e urrejtjes kundër personave LGBTI[xxx] në mediat sociale u dha vitin e kaluar (2024) pas një viti të tërë nëpër labirintet e sistemit gjyqësor. Për disa viktima nuk pati drejtësi, ose kishte drejtësi të pjesshme, siç ishte në rastin ”Dhoma publike“[xxxi], ku drejtësi fituan vetëm vajzat e mitura në bazë të veprës penale të prodhimit dhe shpërndarjes së pornografisë me persona të mitur, ndërsa viktimat tjera, në mungesë të zgjidhjes ligjore në atë kohë, mbetën pa mekanizëm për fituar drejtësi.

Nga ana tjetër, heqja e moderimit do të inkurajojë ekstremizmin politik, shënjestrimin politik, dezinformatat dhe operacionet e ndikimit përmes informacionit, si dhe amplifikimin dhe radikalizimin e polarizimit.

Dhe, këtu hyjmë në një dimension tjetër – sigurinë. Mediat sociale dhe mungesa e rregullimit të tyre ndikon ndjeshëm në sigurinë në vend. Ato jo vetëm që nxisin tensionet dhe radikalizojnë polarizimin që mund të çojë në konflikte të brendshme dhe destabilizime të mundshme, por gjithashtu mund të ndikojnë në marrëdhëniet ndërfqinjësore dhe të nxisin konfliktet e jashtme në rajon. Mungesa e kontrollit ose së paku e transparencës mbi monetizimin e operacioneve të ndikimit përmes informacionit, përmes infrastrukturës njerëzore, apo përmes përmbajtjeve të sponsorizuara, e bën shtetin të prekshëm ndaj ndikimeve të huaja, të cilat mund të vijnë nga të gjitha llojet e aktorëve shtetërorë dhe jo-shtetërorë, me një agjendë të paqartë ose një agjendë që është në kundërshtim me interesat shtetërore.

Vlen të përmenden Këshilli për Koordinim të Komunitetit të Sigurisë dhe Zbulimit[xxxii], Komiteti Nacional për Parandalimin e Ekstremizmit të Dhunshëm dhe Luftë Kundër Terrorizmit[xxxiii], i cili punon përmes strategjive të veta nacionale, si dhe mekanizmat për parandalimin e radikalizimit onlajn[xxxiv], detyra e të cilëve është të sigurojnë që liria e shprehjes (bile edhe në mediat sociale) të mos përfshijë promovimin e terrorizmit, ekstremizmit të dhunshëm, apo radikalizmit (fetar ose të çfarëdo lloji tjetër).

Në një kontekst pak më të gjerë, por ende në rrafshin e sigurisë, mungesa e moderimit të përmbajtjes nga mediat sociale në njërën anë, si dhe mungesa e rregullimit të tyre nga shteti nga ana tjetër, ka një ndikim serioz mbi demokracinë dhe ciklet zgjedhore në vend. Kushtet, në të cilat nuk ka mekanizma mbrojtës për dezinformatat, falsifikimet e thella (deep-fake), manipulimet me përmbajtjet dhe veprimet joautentike, janë kushte në të cilat lulëzojnë operacionet e ndikimit përmes informacionit. E operacione të tilla kanë ndikim në tre segmente të rendit demokratik:

  • Për shkak të kakofonisë së komunikimit në eter, në të cilën është e vështirë të përcaktohet një burim i besueshëm informacioni të cilit do t’i besojnë qytetarët, ata sillen në situatë të zgjedhin që të mos informohen për procese apo politika të caktuara, e qytetarët e painformuar marrin vendime të painformuara;
  • Fushatat e dezinformimit që synojnë minimin e besimit te demokracia si sistem, institucionet apo kandidatët politikë, i dekurajojnë qytetarët të marrin pjesë në zgjedhje, e kur e bëjnë këtë – e bëjnë të vështirë për qytetarët qasjen në informacion për programet politike për të cilat duhet të votojnë. Kjo më pas krijon pasivizimin e qytetarëve të papërcaktuar dhe mospjesëmarrjen e tyre në proceset demokratike;
  • Nëpërmjet gjithëpranisë së vazhdueshme të operacioneve të ndikimit përmes informatave dhe fushatave dezinformuese, qytetarët mashtrohen ekziston rreziku që të marrin vendime bazuar në informacione të pasakta dhe të paverifikuara, gjë që ka rëndësi thelbësore për pjesëmarrjen e tyre në procese si zgjedhjet, regjistrimet e popullsisë dhe referendumet.

Heqja e moderimit të përmbajtjes dhe verifikimit të fakteve nga Meta ka pasur gjithashtu një ndikim të madh në shëndetin mendor të përdoruesve të Facebook dhe Instagram. Duke filluar nga niveli i vartësisë[xxxv] që paraqitet te të gjithë përdoruesit nëpërmjet funksioneve që mundësojnë rikthimin e vazhdueshëm dhe të pafund në rrjetet sociale gjatë gjithë ditës, që në vetvete duhet të trajtohet si çdo vartësi tjetër. Për më tepër, sipas një analize të publikuar nga Nezavisen Vesnik[xxxvi] e cila mbështetet në burime të shumta, duke përfshirë hulumtimin e brendshëm të Facebook nga viti 2020, tregon se Instagram përkeqëson imazhin e trupit të çdo vajzë të tretë adoleshente që përdor aplikacionin. I njëjti hulumtim sugjeron se krahasimet e inkurajuara nga Instagram mund të çojnë në rritje të ankthit dhe depresionit tek përdoruesit e rinj, madje edhe në mendime vetëvrasëse. Ekspozimi i të rinjve, veçanërisht djemve, ndaj përmbajtjeve të dhunshme shpie në desensibilizim ndaj dhunës në jetën reale[xxxvii], e inkurajon sjelljen agresive[xxxviii] dhe i ekspozon ata ndaj ndikimeve toksike në të ashtuquajturën ”manosferë“[xxxix]. Të rikujtojmë, në vendin tonë ka një sërë shembujsh ku fëmijë të mitur, për shkak të ekspozimit ndaj rrjeteve sociale, i kanë shkaktuar vetes lëndim,e madje edhe vdekje të papritur, siç ndodhi me vajzën 14-vjeçare në Ilinden, e cila humbi jetën nga goditja elektrike[xl], si pasojë e një sfide në TikTok.

Së fundi, një dimension tjetër është ai ekonomik dhe mungesa e mbrojtjes nga mashtrimet onlajn përmes lojërave shpërblyese të rreme në mediat sociale[xli], e cila ka pasur një rritje të madhe në Maqedoninë e Veriut në vitin e kaluar (2024), ku një numër i madh qytetarësh u mashtruan për të marrë pjesë në lojëra shpërblyese përmes profileve false të kompanive ose përmes reklamave të sponsorizuara nga kompani joekzistente që mundësojnë fitime të shpejta.

Të gjitha këto dimensione i vënë qytetarët para një ekspozimi që kërkon arsimim të lartë mediatike, financiar ose digjital për t’u mbrojtur, ndërsa institucionet mund të veprojnë vetëm pasi të ketë ndodhur dëmi. Prandaj, të gjitha këto dimensione duhet të përfshihen në zhvillimin e zgjidhjeve për rregullativa, të cilat do të kenë në radhë të parë një rol parandalues, e më pas edhe një rol reaktiv.

Ku është rrugëdalja nga kjo distopi demokratike digjitale?

Para se të thellohemi në ndonjë zgjidhje apo rekomandim për rregullativë apo masa, është e rëndësishme të merret parasysh se nuk ka asnjë shtet demokratik në botë që e ka zgjidhur me sukses dhe plotësisht këtë problem. Vende të ndryshme po zbatojnë me më pak apo më shumë sukses zgjidhje që kanë njëfarë efekti, por kjo kushtëzohet nga faktorë që nuk ndryshojnë në afat të shkurtër. Faktorët që ndikojnë në përballimin varen gjithashtu nga ambienti, historia dhe kultura politike e rajonit, që do të thotë se zgjidhjet që funksionojnë në një vend ka shumë pak gjasa të funksionojnë për një vend tjetër, nëse nuk kanë ngjashmëri në kontekstin e përcaktuar historik apo politik.

Si shembull, suksesi dhe rezistenca e shteteve të Baltikut[xlii] lidhet me nivelin e lartë të besimit tek institucionet dhe mediat, si dhe me inkuadrimin e arsimimit mediatik në sistemin arsimor dekada më parë. Në të njëjtën kohë, ndryshe nga, për shembull, vendet e Ballkanit, ku kundërthëniet[xliii] janë një tipar kulturor, në vendet baltike ka harmoni kombëtare sa i përket politikës së jashtme dhe të sigurisë, e cila lidhet kryesisht me historinë e trazuar të vendeve dhe me mësimet e nxjerra prej saj[xliv].

Për shembull, Shqipëria, pas një incidenti në të cilin humbi jetën një adoleshent i ri, e ndaloi TikTok-un[xlv] për një vit, pasi vërtetoi se ekspozimi i të miturve ndaj përmbajtjeve të dhunshme të pamoderuara inkurajonte dhunën dhe bullizmin. Vende të tjera po kufizojnë plotësisht qasjen në telefonat e mençur në shkolla, si Kalifornia[xlvi], Brazili[xlvii] dhe Teksasi[xlviii], ndërsa Australia ka miratuar një ndalim[xlix] që do të hyjë në fuqi si ligj në nëntor 2025, duke kufizuar qasjen në mediat sociale për të miturit nën 16 vjeç, ndërsa duke ndjekur të njëjtin shembull, debati publik veçmë është hapur edhe në Mbretërinë e Bashkuar[l].

Pavel Durov, themeluesi i Telegram, u arrestua[li] në Francë, me akuzë se rrjeti mundëson shpërndarjen e përmbajtjes së abuzimit seksual të fëmijëve dhe mbështet aktivitete kriminale. Ky akt e detyroi Durovin të “shkelte” rregullat e privatësisë së rrjetit dhe t’u siguronte autoriteteve të dhëna që do t’i ndihmonin ata të ndjekin penalisht krimet e përmendura, ndërsa më tej ai njoftoi se rrjeti do të fillojë edhe mekanizmat e tij për të “gjuajtur” krimin.[lii] Ky hap i Durov motivoi përdoruesit radikalë të krahut të djathtë të braktisin Telegram-in.[liii]

Një rast i veçantë është Rumania, ku shërbimet e sigurisë, në mes të zgjedhjeve, paraqitën prova se TikTok[liv] po përdorej për të ndërhyrë në zgjedhje dhe ato u anuluan me vendim të  Gjykatës Kushtetuese, ndërsa sipas indikacioneve, Rusia dyshohet se qëndron pas këtij operacioni, megjithëse ende pritet konfirmimi zyrtar për këtë. Menjëherë pas këtij vendimi, autoritetet tatimore njoftuan një hetim për të ardhurat[lv] e ndikuesve të TikTok që morën pjesë në fushatë, gjë që i motivoi këta influencues të largoheshin nga vendi. Ky rezultat ishte arsye që Komisioni Evropian të hapte procedurë zyrtare kundër TikTok për ndikim në integritetin e zgjedhjeve.[lvi] Moldavia arriti ta bindë Meta-n të “shuajë” profilet e rreme,[lvii] si dhe faqet e grupet e rreme për të cilat është vërtetuar se janë operacion i koordinuar me lidhje ruse për ndikim në referendumin për anëtarësim në BE dhe e shkelin politikën për veprime të koordinuara joautentike, e gjithashtu bllokoi dhjetëra kanale në Telegram që ofronin para për të votuar “Jo” në referendum.

Në bazë të këtyre shembujve nga vende të tjera, ku legjislacioni dhe funksionimi ligjor i shtetit kanë dhënë rezultate konkrete në ballafaqimin me efektet negative të dezinformatave dhe operacioneve të ndikimit përmes informacionit në mediat sociale apo parandalimin e tyre, mund të konstatohet se një nga segmentet që duhet t’i zbatojë Maqedonia e Veriut është pikërisht ai legjislativ.

Siç theksohet në këtë tekst, Maqedonia e Veriut veçmë ka ligje që mund të sanksionojnë gjuhën që shkel një të drejtë tjetër të njeriut, por nuk ka mekanizma për zbatimin e tyre efektiv dhe nuk ka zgjidhje ligjore që hyjnë në rrënjët e problemit me dezinformatat. Ndërsa, zgjidhjet që ekzistojnë nuk kanë rol parandalues ​​dhe proaktiv. Edhe pse Strategjia kombëtare e sigurisë[lviii] i njeh dhe i trajton dezinformatat si një problem sigurie, ky dokument nuk ka ende një plan veprimi të qeverisë për zbatim, i cili do të trajtonte individualisht shkaqet e ndikimit të dezinformatave dhe operacioneve të ndikimit përmes informatave, siç janë për shembull veprimet e koordinuara dhe joautentike në mediat sociale ose operacionet e ndikimit përmes informacionit të kryera nëpërmjet tyre.

Duhet të kujtohet se Maqedonia e Veriut, si anëtare e NATO-s, ka detyrimin të zbatojë vendimet e Deklaratës së Samitit të Uashingtonit (pika 14)[lix] në drejtim të ndërtimit të kapaciteteve individuale për t’u ballafaquar me operacionet e dezinformatave, por edhe një detyrim ndaj nenit 3 të Marrëveshjes Veri-atlantike[lx], e cila e detyron shtetin që individualisht dhe kolektivisht të forcojë qëndrueshmërinë e tij dhe në këtë mënyrë qëndrueshmërinë e të gjithëve në Aleancë.

Dhe, ky është vetëm një segment ku Qeveria mund të ndërmarrë hapa të drejtpërdrejtë për adresimin e problemit, pra një segment që mund të mbulohet me rregullativën e ardhshme për rrjetet sociale në vend. Natyrisht, një rregullativë e tillë në të ardhmen duhet të përafrohet me Aktin e Shërbimeve digjitale të Bashkimit Evropian,[lxi] përafrim i cili veçmë është propozuar si nismë nga Fondacioni Metamorfozis dhe është pranuar nga Qeveria[lxii]. Maqedonia e Veriut, si vend me negociata të nisura (dhe të ngecura) për anëtarësim në Bashkimin Evropian, ka për obligim të harmonizojë legjislacionin e saj me atë të BE-së, në mënyrë që negociatat dhe vetë anëtarësimi të ecin më shpejt dhe pa pengesa.

Më e rëndësishmja – ky proces duhet të organizohet që në fillim në një mënyrë gjithëpërfshirëse, përmes një ”Qasjeje të gjithë shoqërisë“[lxiii] (Whole of society approach) për të siguruar përfshirjen e të gjitha rrafsheve të shoqërisë (mediatike, akademike, qytetare, institucionale) dhe të sigurohen mekanizma mbrojtës kundër abuzimit nga autoritetet.

Qasja mbarëshoqërore ndaj problemit të trajtimit të dezinformatave dhe operacioneve të ndikimit përmes informacionit në mediat sociale përfshin edhe aktorë të tjerë në shoqëri. Disa prej tyre mbulohen përmes rekomandimeve të Fondacionit Metamorfozis për Efektin e dezinformatave dhe ndikimeve të huaja në proceset demokratike në Maqedoninë e Veriut[lxiv], ku thuhet:

  • Është e nevojshme ngritja e nivelit të integritetit të medias përmes rritjes së respektimit të standardeve profesionale dhe etike në gazetari, si dhe rritjes së aplikimit dhe dukshmërisë së mekanizmave të vetërregullimit. Mediat duhet të inkuadrojnë mekanizma të brendshëm për të rritur rezistencën e tyre ndaj dezinformatave përmes kyçjes së procedurave për verifikim të fakteve, ndërsa në nivel të politikave editoriale të kenë prioritet raportimin proaktiv mbi rrjedhat e dezinformatave, së bashku me promovimin e arsimimit mediatik dhe digjital.
  • Mediat duhet të angazhohen për transmetimin e përmbajtjeve të verifikuara nga shërbimet e verifikimit të fakteve apo media të tjera, si dhe nga organizatat e shoqërisë civile që ekspozojnë rregullisht dezinformatat dhe narrativat dezinformuese në kuadër të punës së tyre.
  • Është e nevojshme të ngrihet niveli i debatit publik mbi kontekstin gjeopolitik, rrjedhën e dezinformatave, burimet e tyre dhe interesave që promovojnë ato, veçanërisht tendencat antidemokratike që lidhen me ndikimin e regjimeve të huaja autoritare. Institucionet shtetërore, komuniteti akademik apo shkencoro-arsimor, mediat dhe shoqëria civile kanë për detyrë që të informojnë në mënyrë proaktive qytetarët për këto gjendje, përmes narrativave pozitive të bazuara në fakte, përmes përmbajtjeve informative dhe edukative, debateve publike të bazuara në hulumtime gazetareske dhe analiza të ekspertëve.
  • Krijuesit e opinionit publik duhet të kenë parasysh se mungesa e informimit dhe debatit përmbajtjesor publik shpie në boshllëqe informacioni, të cilat ofrojnë hapësirë ​​për veprim të ndikimeve të jashtme malinje mbi perceptimet e qytetarëve, me synim për të minuar demokracinë. Prandaj është e rëndësishme që njohja dhe shqyrtimi kritik i narrativave dezinformuese të bëhen pjesë integrale e të gjitha formave të komunikimit publik dhe krijimit të përmbajtjeve.

Këtyre rekomandimeve mund t’u shtohet se është i nevojshëm një angazhim më thelbësor nga komuniteti profesional, veçanërisht nga organizatat si SHGM dhe КEMM, në veçimin e mediave profesionale dhe profilizimin e tyre në mediat sociale si burim i besueshëm i informatave. Sidomos nëse ky proces vjen jo vetëm nga formimi i regjistrave, por edhe nga inicimi i mekanizmave të brendshëm në media për ballafaqim me dezinformatat dhe operacionet e ndikimit përmes informacionit.

Një angazhim më thelbësor duhet të ndërmerret edhe nga ASHMAA si një rregullator që mund të udhëheqë ndryshimet ligjore dhe proceset që lidhen me rregullimin, por edhe të udhëheqë fushata publike për të rritur ndërgjegjësimin në lidhje me operacionet e ndikimit përmes informacionit.

(Autorja është konsulente për komunikime strategjike me fokus në ballafaqimin me dezinformatat)

—

Referencat:

[i] Studim: Kur gënjejnë partitë? Informatat e gabueshme dhe populizmi i djathtë radikal në 26 vende, “When Do Parties Lie? Misinformation and Radical-Right Populism Across 26 Countries”, e qasshme në: https://doi.org/10.1177/19401612241311886 The International Journal of Press/Politics, Törnberg, P., & Chueri, J. (2025)

[ii] Publikim i The Guardian: “Far-right populists much more likely than the left to spread fake news – study”, e qasshme në: https://www.theguardian.com/world/2025/feb/11/far-right-mps-fake-news-misinformation-left-study, The Guardian, Jon Henley, 11 shkurt 2025

[iii] Raport mbi tendencat digjitale në Maqedoninë e Veriut për vitin 2024, Digital 2024: North Macedonia, në dispozicion në: https://datareportal.com/reports/digital-2024-north-macedonia Simon Kemp, Data Reportal, 23 shkurt 2024

[iv] Sipas të dhënave të X, ka pak më shumë se 1000 përdorues të rinj, por sipas të dhënave nga reklamuesit që mund të arrijnë deri te përdoruesit përmes përmbajtjes së sponsorizuar, ka një rënie prej mbi 300.000.

[v] Publikimi i Statista: Uebfaqet kryesore të mediave sociale në Maqedoninë e Veriut në vitin 2023, bazuar në numrin e vizitave, në dispozicion në: https://www.statista.com/statistics/1165984/market-share-of-the-most-popular-social-media-websites-in-north-macedonia/ , Statista, Statista Research Department, 12 nëntor 2024

[vi] Hulumtimi: Efekti i dezinformatave dhe ndikimeve të huaja në proceset demokratike në Maqedoninë e Veriut, në dispozicion në: efektot-na-dezinformaciite.pdf, Fondacioni Metamorfosis, 2022

[vii] Përmbledhje e analizave dhe fakteve: Manipulimi i diskursit publik – dezinformim dhe propagandë, në dispozicion në:  https://vistinomer.mk/wp-content/uploads/2024/02/manipuliranje-na-javniot-diskurs_fjnal_mk_web.pdf , Fondacioni “Metamorfosis”, 2024

[viii] Hulumtimi: Industria maqedonase e lajmeve të rreme dhe Zgjedhjet në SHBA 2016, në dispozicion në: The Macedonian Fake News Industry and the 2016 US Election | PS: Political Science & Politics | Cambridge Core Shtypi Universitar i Cambridge,  25 gusht 2020

[ix] Shpallje në portalin Indiwire: “Agjentët e kaosit” nga Alex Gibney “Agents of Chaos”: HBO Drops Trailer for Doc on Russian Interference, HBO, 23 shtator 2020

[x] Botuar në Medium.com: #ElectionWatch: Fushata Bojkot në Maqedoni përmban personazhe të njohur, në dispozicion në: #ElectionWatch: Boycott Campaign in Macedonia Features Familiar Characters | by @DFRLab | DFRLab | Medium, DFR Lab, 14 shtator 2018

[xi] Analizë: “Propaganda ruse me dezinformata në Maqedoni para referendumit të vitit 2018”, në dispozicion në në: Руската пропаганда со дезинформации во Македонија пред референдумот во 2018 – Truthmeter, Vërtetmatës, Zharko Trajanovski, 12 prill 2022

[xii] Botuar në portalin 360 Gradë: “Hulumtim: Si e minoi Rusia referendumin për emrin në Maqedoninë e Veriut?”, në dispozicion në: Истражување: Како Русија го подриваше референдумот за името во Северна Македонија? – 360 степени, 360 gradë, Maja Vaseva Trajkova, 10 janar 2020

[xiii] Analiza: “Komentet e koordinuara në Maqedoni”, në dispozicion në: Coordinated Comments in Macedonia – DFRLab, DFR Lab, 21 janar 2019

[xiv] Botuar në portalin Vërtetmatës: “Rrjetet sociale të vërshuara nga dezinformata për regjistrimin”, në dispozicion në: Социјалните мрежи преплавени со дезинформации за пописот – Truthmeter, Vërtetmatës, Simona Atanasova, 12 shtator 2021

[xv] Analizë: “Marrëdhëniet ndëretnike të humbura në Trekëndëshin e Bermudës të qeverisë, mediave dhe rrjeteve sociale$, në dispozicion në: Меѓуетничките односи изгубени во Бермудскиот триаголник на Владата, медиумите и социјалните мрежи – Truthmeter, Vërtetmatës, 12 dhjetor 2024

[xvi] Analizë: “Të majtët dhe të djathtit në Maqedoninë e Veriut po përhapin “vëllazërisht” narrativa dezinformuese anti-perëndimore”, në dispozicion në: https://vistinomer.mk/levite-i-desnite-vo-severna-makedonija-bratski-gi-shirat-antizapadnite-dezinformaciski-narativi/, Vërtetmatësi, 9 janar 2025

[xvii] Hulumtim: “Rreziqet e paadresuara të kanaleve publike të Telegram dhe hapat që duhen ndjekur”, në dispozicion në: Telegram public channels: risks and steps to follow – Maldita.es – Periodismo para que no te la cuelen Fundación Maldita.es së bashku me Universitetin e Granadës, 26 shtator 2024

[xviii] Faqja zyrtare e kompanisë TikTok që përshkruan moderimin e përmbajtjes, në dispozicion në: tiktok.com/euonlinesafety/en/content-moderation/

[xix] Botuar në Reuters, në dispozicion në: ByteDance’s TikTok cuts hundreds of jobs in shift towards AI content moderation | Reuters, Reuters, Rozanna Latiff, 11 tetor 2024

[xx] Analizë: “NazTok: Një rrjet i organizuar neo-nazist në TikTok po merr miliona shikime”, në dispozicion në: NazTok: An organized neo-Nazi TikTok network is getting millions of views – ISD, Instituti për dialog strategjik, Nathan Doctor, Guy Fiennes dhe Ciarán O’Connor, 29 korrik 2024

[xxi] Video nga Mark Zuckerberg, në dispozicion në: It’s time to get back to our roots around free expression. We’re replacing fact checkers with Community Notes, simplifying our policies and focusing on… | By Mark Zuckerberg | Facebook, Mark Zuckerberg, 7 janar 2025

[xxii] Raporti i Reuters: “Meta duhet të përballet me padi të shtetit amerikan për varësinë e adoleshentëve në mediat sociale”, në dispozicion në: Meta must face US state lawsuits over teen social media addiction | Reuters, Reuters, Brendan Pierson, 16 tetor 2024

[xxiii] Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat e Njeriut, në dispozicion në: Меѓународен пакт за граѓански и политички права – Manual for Human Rights Education with Young people, Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, e miratuar më 16 dhjetor 1966

[xxiv] Kodi Penal i Republikës së Maqedonisë së Veriut, në dispozicion në: LBDIS shqyrtim i ligjit , botuar në Gazetën Zyrtare nr.36, 17 shkurt 2023

[xxv] Ligji për përgjegjësi civile për fyerje dhe shpifje i Republikës së Maqedonisë së Veriut, në dispozicion në: Microsoft Word – Sluzben del 251_2022

[xxvi] Ligji për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi i Republikës së Maqedonisë së Veriut, në dispozicion në: Закон за спречување и заштита од дискриминација.pdf, botuar në Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë së Veriut nr. 258, 30 tetor 2020

[xxvii] Ligji për mbrojtjen e të dhënave personale, në dispozicion në: zakon_za_zastita_na_licnite_podatoci.pdf , botuar në Gazetën Zyrtare të Republikës së Maqedonisë, nr. 42, 16 shkurt 2020

[xxviii] Efektiviteti i mbrojtjes është ulur në mënyrë drastike për shkak të përdorimit të “algo-gjuhës” që mashtron algoritmet e AI që monitorojnë përmbajtjen duke përdorur fjalë përshkruese për të shprehur të njëjtën ofendim pa përdorur fjalë të qarta.

[xxix] Botuar në portalin Fakulteti.mk: “Si Facebook dhe Instagram na shndërrojnë në të vartur”, në dispozicion në: Како „Фејсбук“ и „Инстаграм“ нѐ претвораат во зависници B.B. Faktulteti.mk, 28 shkurt 2018

[xxx] Botuar në Radio MOF: “Vendimi i parë në Maqedoni për gjuhën e urrejtjes ndaj personave LGBTI+ në rrjetet sociale”, në dispozicion në: Прва пресуда во Македонија за говор на омраза кон ЛГБТИ+ лицата на социјалните мрежи, Radio MOF, 29 mars 2024

[xxxi] Botuar në Radio Evropa e Lirë/Radio Liberty: “Një rrugë me thera drejt drejtësisë për viktimat e Dhomës Publike”, në dispozicion në: Трнлив пат до правда за жртвите од Јавна соба, Radio Evropa e Lirë, Jasmina Jakimova, 9 qershor 2022

[xxxii] Ligji për koordinim të komunitetit të sigurisë dhe zbulimit, në dispozicion në: https://mvr.gov.mk/Upload/Documents/ZKBRZ%20108-19.pdf, botuar në Gazetën Zyrtare të RMV, nr.108, 28 maj 2019

[xxxiii] Faqja zyrtare e Komitetit, në dispozicion në: https://nccvect.gov.mk/?q=mk/node/44

[xxxiv] Studim mbi sigurinë informatike (dhe radikalizimin onlajn) në vendet e Ballkanit Perëndimor, në dispozicion në: https://www.rcc.int/download/docs/rcc-5c-20cyber-MAKEDONSKI%20WEB.pdf/79fd9ef650656b52fc8c7035d9b7e4bd.pdf , Këshilli për Bashkëpunim Rajonal, 6 dhjetor 2018

[xxxv] Botuar në portalin Fakulteti.mk: “Si Facebook dhe Instagram na shndërrojnë në të vartur”, në dispozicion në: Како „Фејсбук“ и „Инстаграм“ нѐ претвораат во зависници B.B. Faktulteti.mk, 28 shkurt 2018

[xxxvi] Botuar në Nezavisen Vesnik: “A ndikon Instagram në mendimet për vetëvrasje tek të rinjtë?”, në dispozicion në: Инстаграм влијае на самоубиствени мисли на младите луѓе? – Независен Весник, Nezavisen, 17 shtator 2021

[xxxvii] Artikull i The Guardian: “Ju desensibilizoheni ndaj asaj”: Si mediat sociale ushqejnë frikën nga dhuna”, në dispozicion në: ‘You get desensitised to it’: how social media fuels fear of violence | Social media | The Guardian, The Guardian, Robert Booth UK technology editor, 25 nëntor 2024

[xxxviii] Botuar në The Guardian: “Dhuna në mediat sociale i bën adoleshentët të kenë frikë të dalin jashtë, zbulon studimi”, në dispozicion në: Violence on social media making teenagers afraid to go out, study finds | Social media | The Guardian The Guardian, Robert Booth UK technology editor, 25 nëntor 2024

[xxxix] Artikull i The Times: “Djemtë bien pre e ndikimit toksik të manosferës”, në dispozicion në: ‘Boys falling prey to toxic influence of manosphere’, The Times, 06 tetor 2024

[xl] Botuar në Fokus, në dispozicion në: https://fokus.mk/devojcheto-shto-pochina-vo-ilinden-se-kachilo-na-vagonot-da-snima-tik-tok-video/, Fokus, 26 shkurt 2023

[xli] Artikull i Vërtetmatësit: “Si funksionojnë mashtrimet e blerjeve në internet: Ata ju shesin produktin e gabuar, më pas ju bllokojnë”, në dispozicion në: Како функционираат онлајн шопинг измамите: Ви продаваат погрешен производ, а потоа ве блокираат – Truthmeter, Vërtetmatës, 29 prill 2024

[xlii] Publikimi i Qendrës Ndërkombëtare për Mbrojtjen dhe Sigurinë – Estoni, “Qëndrueshmëria kundër dezinformatave: Një mënyrë e re baltike për t’u ndjekur?”, në dispozicion në: Resilience Against Disinformation: A New Baltic Way to Follow? – ICDS Dmitri Teperik, Solvita Denisa-Liepniece, Dalia Bankauskaitė, Kaarel Kullamaa, 20 tetor 2022

[xliii] Studimi i Parlamentit Evropian: Harta e lajmeve të rreme dhe dezinformatave në Ballkanin Perëndimor dhe identifikimi i mënyrave për t’i luftuar ato në mënyrë efektive”, në dispozicion në: Mapping Fake News and Disinformation in the Western Balkans and Identifying Ways to Effectively Counter Them | Think Tank | European Parliament, Samuel GREENE, Gregory ASMOLOV, Adam FAGAN, Ofer FRIDMAN, Borjan GJUZELOV, 23 shkurt 2021

[xliv] Analiza nga Qendra e Angazhimit Baltik për Luftimin e Çrregullimeve të Informacionit (BECID): “Historitë e trazuara i kanë bërë Baltët më elastikë ndaj propagandës, por ne nuk jemi magjikisht imun ndaj dezinformatave”, në dispozicion në: Turbulent histories have made the Balts more resilient to propaganda but we are not magically immune to disinformation Maria Murumaa-Mengel, 22 shkurt 2023

[xlv] Artikull i Associated Press: “Shqipëria do të mbyllë TikTok për një vit duke e fajësuar atë për nxitjen e dhunës mes fëmijëve”, në dispozicion në: Albania to close TikTok for a year | AP News, LLAZAR SEMINI, 21 dhjetor 2024

[xlvi] Njoftim në faqen zyrtare të Guvernatorit të Kalifornisë Gavin Newsom, në dispozicion në: Governor Newsom signs legislation to limit the use of smartphones during school hours | Governor of California, 23 shtator 2024

[xlvii] Artikull i Associated Press: “Ligji i ri i Brazilit kufizon përdorimin e telefonave të mençur në shkollat ​​fillore dhe të mesme”, në dispozicion në: https://apnews.com/article/smartphones-brazil-restrictions-children-bab6fd0ac6a277441bbaab235f9bbad2, MAURICIO SAVARESE dhe DIARLEI RODRIGUES, 14 janar 2025

[xlviii] Publikim i Texas Monthly: “Nëntëmbëdhjetë shtete kanë miratuar ligje në lidhje me celularët në shkolla. A është Teksas i radhës?”, në dispozicion në:19 States Have Passed Laws Regarding Cellphones in Schools. Is Texas Next?, Texas Monthly, shkurt 2025

[xlix] Artikull i France24: “Australia kalon ndalimin e parë në botë të mediave sociale për moshat nën 16 vjeç”, në dispozicion në: Australia passes world’s first social media ban for under-16s NEWS WIRES, 28 nëntor 2024

[l] Artikull i Wired.com: “MB konsideron ndalime të reja të telefonave të mençur për fëmijë”, në dispozicion në: UK Considers New Smartphone Bans for Children | WIRED, Matt Reynolds 22 tetor 2024

[li] Artikull i Radio Evropa e Lirë/Radio Liberty: “Pavel Durov, themeluesi i Telegram, i arrestuar në Francë, thonë zyrtarët”, në dispozicion në: Павел Дуров, основачот на Телеграм е уапсен во Франција, велат официјални лица, Радио Слободна Европа, 25 gusht 2024

[lii] Artikull i The Guardian: “Pavel Durov i Telegramit njofton një goditje të re ndaj përmbajtjeve jolegale pas arrestimit”, në dispozicion në: Telegram’s Pavel Durov announces new crackdown on illegal content after arrest | Telegram | The Guardian, The Gurdian, 24 shtator 2024

[liii] Artikulli i Guardian: “Ekstremistët e të djathtës së skajshme ikin nga Telegram në SimpleX për shkak të veçorive të privatësisë”, në dispozicion në: Far-right extremists flee from Telegram to SimpleX over privacy features | Technology | The Guardian, Ben Makuch, 4 tetor 2024

[liv] Hulumtimi i IFES: “Anulimi i zgjedhjeve në Rumani 2024: Adresimi i kërcënimeve të reja ndaj integritetit zgjedhor”, në dispozicion në: The Romanian 2024 Election Annulment: Addressing Emerging Threats to Electoral Integrity | IFES – The International Foundation for Electoral Systems, Richard Nash, 20 dhjetor 2024

[lv] Artikull i Politico: “Ndikuesit e TikTok ikin nga Rumania mes hetimeve tatimore për rolin e tyre në zgjedhje”, në dispozicion në: TikTok influencers flee Romania amid tax probe into their election role – POLITICO Andrei Popoviciu, 13 dhjetor 2024

[lvi] Njoftim në faqen zyrtare të Komisionit Evropian, në dispozicion në: Commission opens formal proceedings against TikTok under DSA од 17 dhjetor 2024

[lvii] Artikull i TVP: “Meta heq profilet e rreme në Moldavi para zgjedhjeve presidenciale”, në dispozicion në: Meta takes down fake profiles in Moldova prior to presidential election,12 tetor 2024

[lviii] Njoftimi zyrtar në ueb faqen e Qeverisë së Republikës së Maqedonisë së Veriut, në dispozicion në: https://vlada.mk/sites/default/files/dokumenti/strategii/nacionalna_strategija_za_bezbednost_na_republika_severna_makedonija_1.docx_2.pdf, maj 2024

[lix] Komunikatë zyrtare e NATO-s, në dispozicion: NATO – Official text: Washington Summit Declaration issued by NATO Heads of State and Government (2024), 10-Jul.-2024, 10 qershor 2024

[lx] Faqja zyrtare e NATO-s: Appendix2.pdf

[lxi] Studim nga Partnerët për Ndryshime Demokratike Serbi: “Drejt një zbatimi të realizueshëm të Aktit të Shërbimeve Digjitale në Ballkanin Perëndimor”, në dispozicion në: dsa-wb-new-1.pdf  Danche Danilovska-Bajdevska, Emily Wright, Maida Culahovic, Megi Reçi, Milica Tosic, Snezana Nikcevic and Teuta Sahatqija, Partners for Democratic Change Serbia, qershor 2024

[lxii] Kumtesë e Fondacionit Metamorfosis, në dispozicion në: NISMA E FONDACIONIT METAMORPHOSIS PËR HARMONIZIM LEGJISLACIONIN ME LIGJIN PËR SHËRBIME DIGJITALE TË PËRFSHIRË NË PROGRAMIN E PUNËS SË QEVERISË PËR VITIN 2025 – Metamorphosis, 12 shkurt 2025

[lxiii] Publikimi: “Raporti i Kombeve të Bashkuara për zhvillimin botëror të ujit 2023” në dispozicion në: Governance: A ‘whole-of-society’ approach | United Nations iLibrary, Organizata e Kombeve të Bashkuara për Arsim, Shkencë dhe Kulturë, Mars 2023

[lxiv] Hulumtimi: Efekti i dezinformatave dhe ndikimeve të huaja në proceset demokratike në Maqedoninë e Veriut në vitin 2023, në dispozicion në: efektot-na-dezinformaciite-mk-10-1.pdf Fondacioni Metamorfozis, 2023

—

Instituti për Media dhe Analitikë IMA jo çdoherë pajtohet me qëndrimet e dhëna në shkrimet dhe analizat autoriale, mirëpo e vlerëson lartë kontributin e secilit autor dhe kontributin e ekspertëve mediatik për zhvillimin e një debati të argumentuar me vështrime të ndryshme për të avancuar gjendjen në hapësirën mediatike në Maqedoninë e Veriut