Shkruan: SLLOBODANKA JOVANOVSKA
“Do të na kalojë edhe Shqipëria”, parashikoi kryeministri Hristijan Mickoski më 20 shtator 2024 pas vizitës së tij të parë në Bruksel dhe pas takimeve të para me zyrtarë të Bashkimit Evropian. Ministri i Transportit dhe Lidhjeve, Aleksandar Nikolloski, nxitoi ta neutralizojë temën duke thënë se, pavarësisht nëse kanë filluar apo jo negociatat, “Shqipëria nuk do të hyjë kurrë në BE”. Parashikimi megjithatë u bë realitet dhe Mickoski u detyrua të tregonte virtyt dhe të përgëzonte fqinjët për hapin përpara drejt BE-së.
Lajmi, megjithatë, shkaktoi një ortek reagimesh negative në opinionin dhe mediat në vend, të cilët filluan të pyesin: ku jemi dhe çfarë po bën qeveria e re për të ndalur prapakthimin e vazhdueshëm të Maqedonisë, përveç që ankohet në Bruksel? Për të shpëtuar qeverinë nga pyetjet e pakëndshme erdhi menjëherë kryeministri hungarez Viktor Orbani, i cili përveç premtimit të ndihmës së re financiare për Maqedoninë, u ofrua që të jetë edhe ndërmjetësues në kontestin me Bullgarinë, duke dërguar porosi se Maqedonia nuk është lënë anash, se nuk është e vetmuar, se ai do të shtyjë integrimin tonë evropian dhe se, nëse të dyja vendet pranojnë, do të na ndihmojë për të zgjidhur kontestin me Bullgarinë dhe të vazhdojmë negociatat me BE-në. Pjesa më e madhe e mediave raportuan në titujt e lajmeve ofertën e Orbanit për të ndërmjetësuar, por ajo nuk mbijetoi as 24 orë, sepse Sofja tha se nuk ka ndërmend të negociojë për diçka për të cilën veçmë ka një marrëveshje me vendin.
Deklaratat e Mickoskit dhe Nikollovskit kishin qartazi për qëllim t’i paraprinin lajmit nga Brukseli për Shqipërinë, por nuk ia arritën qëllimit dhe, aq më tepër, e treguan konfuzionin në kreun shtetëror për përcaktimin më të rëndësishëm strategjik të shtetit, i cili gjen pasqyrimin edhe në media. Pas një periudhe me retorikë të fuqishme pro-evropiane, deri diku të ekzagjeruar sepse nuk u pasua me reforma, kemi hyrë në një periudhë kur “busulla” në media kthehet jo vetëm nga Perëndimi, por edhe nga Lindja, duke hapur dilema – a po shndërrohemi në “viktimë” në vend se të kandidatit për anëtarësim në BE, kërkojmë zgjidhje apo kërkojmë justifikime, a po rritet euroskepticizmi tek gazetarët, a beson ende dikush në procesin evropian të Maqedonisë dhe a jeton fare si temë hyrja e vendit në BE, apo nuk “blihet” më nga qytetari?
Analiza e pasqyrimit mediatik të integrimeve evropiane gjatë vitit të kaluar (nga shtatori 2023 deri në shtator të këtij viti) në përgjithësi tregon se tema ka përjetuar disa faza, por me një trend të përgjithshëm për “gërvishtje mbi sipërfaqe”, d.m.th. të aktualizohet vetëm nëse ka ngjarje apo deklarata të politikanëve të lartë lidhur me të, dhe nëse mund të përdoret në kontekst politik të brendshëm.
Gjithashtu, është e dukshme se mediat e huaja jashtë Maqedonisë shkruajnë më shumë për zgjerimin e BE-së si proces sesa mediat vendase, edhe pse jemi vend – kandidat për anëtarësim, e procesi në përgjithësi trajtohet më shumë dhe në mënyrë më përmbajtjesore nga organizatat joqeveritare, por edhe interesimi i tyre për të po zbehet për shkak të uljes së interesimit mediatik. Ka gjithnjë e më pak gazetarë të specializuar për këtë çështje, e akoma më pak programe të fokusuara në këtë temë (tani ka vetëm dy emisione televizive për integrimin evropian) . Në qarqet evropiane, megjithatë, kjo trajtohet si sinjal se procesi tani po ndiqet më në thellësi, gjegjësisht edhe aspektet tjera të anëtarësimit në BE, në kuptim të standardeve për sundimin e ligjit, demokracisë, për praktikat e drejta të tregut, energjinë, ekologjinë, transportin etj., e jo vetë procesi e zgjerimit, sepse gjithçka është BE. Nga ky aspekt, vlerësimi është se ndjekja e BE-së në mënyrë indirekte është edhe më e madhe se më parë, sepse për secilën temë apo standard kërkohet një pozicion apo shembull evropian.
Ndryshimet kushtetuese para fushatës zgjedhore: Lartë në rendin e ditës, të ngecura në zbatim
Teza se integrimi evropian nuk sjell përkrahje, por ka fuqi të rrëzojë çdo qeveri në Maqedoni, u tregua edhe në këto zgjedhje, në të cilat partitë ishin të ndara në frontin evropian dhe të tjera. Në periudhën para zgjedhjeve, e veçanërisht nga shtatori 2023 deri në prill të këtij viti kur filloi fushata, ndryshimet kushtetuese ishin çështja më e eksploatuar në titujt e mediave.
Pas disa muajsh katarze rreth “propozimit francez”, i cili hasi në kundërshtim të fuqishëm në opinion dhe trajtim të tillë nga shumica e mediave, duke theksuar kërcënimin e supozuar nga “bullgarizimi” i integrimit evropian dhe hapjen e mundësisë për kërkesa dhe veto të reja bullgare, ndryshimet kushtetuese hynë në Parlament, edhe pse gjasat që të votoheshin dukeshin shumë jo reale. Kjo shkaktoi një valë raportimesh gazetareske, të cilat u përqendruan në temat – do të ketë zgjedhje apo do të ketë ndryshime kushtetuese, a do të pranohet apo jo “diktati bullgar”, kush janë patriotët e kush janë tradhtarët…, të cilat e vendosën integrimin evropian në kontekstin e zhvillimeve të brendshme politike në vend dhe e devijuan qëllimin.
“Ndryshimet kushtetuese nga gatishmëria deri te braktisja”, “Ndryshimet kushtetuese do të qepin koalicionin qeverisës”, “Kemi nevojë për ndryshime kushtetuese, por jo për të bërë një numrator telefonik nga preambula”, “Anulimi i marrëveshjes me Bullgarinë do të ndërpresë integrimin evropian”, “Ndryshimet kushtetuese para hyrjes në BE janë shantazh” – ishin titujt dominues në periudhën para fushatës dhe pas fillimit të saj. Një pjesë e madhe e raportimeve kishin të bënin edhe me formimin e të ashtuquajturit Front Evropian, dhe mbi të gjitha me dilemën se a do të udhëhiqet nga LSDM-ja apo ajo do të mbetet vetëm, a do të hyjë BDI-ja, e më vonë – a ia mori BDI-ja idenë e frontit evropian LSDM-së dhe vallë e ktheu atë nga një front evropian në nacionalist, ose sipas vlerësimeve më të buta – shqiptar.
Raportimet kryesore mediatike, megjithatë, u përqendruan në forcat politike në ardhje, të cilat, siç doli në fund, e keqpërdorën me sukses temën e integrimit evropian për të fituar zgjedhjet, pa ofruar zgjidhje të qarta se si do të përmbushnin kushtet për vazhdimin e negociatave me BE.
Hulumtimi i Institutit për Studime të Komunikimit (ISK) për matje të narrativëve të dëmshme politike e dha pamjen më të mirë të mënyrës sesi media e mbuloi fushatën dhe zgjedhjet, duke përfshirë integrimin evropian si një nga temat më të shfrytëzuara në atë kohë. Sipas hulumtimit, informimi i mediave ishte kryesisht i njëanshëm, informacionet dhe deklaratat u plasuan në mënyrë selektive dhe të njëanshme, me shumë prej narrativëve u minua besimi në institucione dhe u nxitën ndarjet ndëretnike dhe ndarjet e tjera në shoqëri. Hulumtimi tregoi gjithashtu se mediat ishin kryesisht transmetues të heshtur të mesazheve në fushatë, se përhapnin populizëm, madje edhe frikë dhe pasiguri te qytetarët, dhe në vend të argumenteve apo analizave të situatave, shpeshherë demonizonin personalitetet. Sipas hulumtimit, rreth 38 për qind e pjesëmarrësve të fushatës u paraqitën retorikisht si “shpëtimtarë të kombit”, 33 për qind si mbështetës të BE-së, 22 për qind si mbrojtës të identitetit dhe 18 për qind si mbrojtës të drejtësisë – gjë që tregon se si ishte raporti i forcave për negociata të shpejta mes Maqedonisë dhe BE-së dhe sa fitoi slogani “Maqedonia krenare”, i cili bashkoi ata që panë “diktat bullgar” në kornizën e negociatave.
Në ato dy slogane, në fakt, u bazua më së shumti fushata parazgjedhore e VMRO-DPMNE-së, e cila u vlerësua si ideologjike, etnike dhe jounifikuese lidhur me qëllimin strategjik të integrimit evropian. Mediat në raportim në masë të madhe e përvetësuan atë retorikë, me vetë faktin se theksi u vendos në deklaratat, e jo në premtimet parazgjedhore apo analiza të fushatës. Praktikisht, media ka qenë e mbushur me përmbajtje politike të servirura, me pak qasje kritike të pranishme ndaj asaj që u tha dhe u premtua në fushatë, siç e shohim për shembull në muajt e fundit të zgjedhjeve në SHBA, ku të gjitha deklaratat dhe pretendimet kalojnë përmes “fact-checking”-ut (verifikimit të fakteve) nga media, bile edhe gjatë vetë mbajtjes së debateve.
Çfarë flisnin VMRO-DPMNE dhe VLEN para fushatës, e çfarë pas saj?
Megjithatë, më e rëndësishmja është ajo që e thoshte dhe paralajmëronte VMRO-DPMNE-ja, e krahas tyre edhe VLEN-i si partner i mundshëm i koalicionit të ardhshëm, dhe ajo që ndodhi në njëqind ditët e para pas zgjedhjeve dhe formimit të qeverisë së re.
Në programin zgjedhor të VMRO-DPMNE-së “Platforma #1198”, në kapitullin me titull “Patriotizmi që bashkon” thuhej se qëllim kyç i qeverisë së ardhshme do të jetë anëtarësimi i Maqedonisë në Bashkimin Evropian. Pas këtij përcaktimi të shkurtër pasonte një mori justifikimesh nëse do të ndodhë kjo, të cilat nuk e kanë vendin në një program politik që duhet të premtojë, e jo të parashikojë dhe të kërkojë alibi – nga ajo se ka ngecje në zgjerim, se rajoni është bërë shënjestër e ndikimeve të huaja dhe se në Evropë ka pasiguri politike. Më pas, negociatat kushtëzohen me respektimin e çështjes së gjuhës, identitetit kombëtar, respektimit të historisë dhe kulturës maqedonase, me paralajmërim se do të bëjnë “përpjekje maksimale për përparim real të dukshëm dhe për anëtarësim në baza të barabarta dhe reciproke” dhe sipas kritereve të matshme dhe objektive. Në ato korniza është paralajmëruar se qeveria e re do të ofrojë ndryshime kushtetuese me zbatim të vonuar si zgjidhje alternative për fillimin e negociatave, së bashku me kërkesën për garanci për identitetin maqedonas dhe reciprocitet të të drejtave dhe detyrimeve me Bullgarinë. Praktikisht, nga faza që nuk do të ketë ndryshime kushtetuese nën “ diktatin bullgar”, VMRO-DPMNE kaloi në fazën e ri-negocimit me Bullgarinë dhe pranimit të kushtëzuar të kornizës negociuese dhe kushteve të Këshillit Evropian, ndërsa mediat e transmetuan këtë në mënyrë mekanike, pa e aktualizuar dhe analizuar ndryshimin e qëndrimeve. Në vend të kësaj, tema ishte nëse korniza e negociatave mund të ndryshohej apo jo, kështu që u dhanë interpretime ligjore dhe politike. Më parë, retorikisht nga opozita e atëhershme, këto kushte në fushatë prezantoheshin si një “jo” kategorike për ndryshimet kushtetuese. ” Përderisa unë jam kryeministër, nuk do të kalojë dhe nuk do të ketë ndryshime kushtetuese” , “Ndryshimet kushtetuese para hyrjes në BE janë shantazh“, “Siljanovska-Davkova: Nëse me ndryshimet kushtetuese bëhesh anëtare e BE, do të kishim qenë deri tani”, “VMRO-DPMNE nuk pranon kushtëzimin me amendamentet kushtetuese”, “Ndryshime kushtetuese nën diktatin bullgar nuk ka dhe nuk do të ketë ( Nikolloski )”, “Mickoski: Kovaçevski dhe Pendarovski punojnë për interesat e Bullgarisë” dhe ngjashëm – ishin titujt që dominuan lajmet në këtë periudhë.
Pritjet që ndryshimet kushtetuese si kusht për vazhdimin e negociatave me BE-në do të kthehen si temë e parë pas zgjedhjeve, gjegjësisht se do të kalohet nga retorika parazgjedhore në realitetin politik, megjithatë nuk u realizuan në njëqind ditët e para të qeverisë së re.
Në vend të kësaj, për të zbutur jehonën e “diktatit bullgar” dhe “jo”-në e prerë për ndryshimet kushtetuese, menjëherë pas zgjedhjeve në mënyrë të papritur u hap tema e zbatimit të Marrëveshjes së Prespës dhe emrit kushtetues të shtetit. Mirëpo, për dallim nga trajtimi i çështjeve kontestuese me Bullgarinë, kjo temë u prit me trajtim kritik dhe negativ, ku vlerësimi më i shpeshtë ishte se Maqedonia nuk ka nevojë për hapje shtesë të çështjeve të mbyllura, siç është kjo me Greqinë. Shpjegimet e presidentes Gordana Siljanovska Davkova dhe kryeministrit Hristijan Mickoski se si do ta zbatojnë Marrëveshjen e Prespës dhe kur do ta zbatojnë emrin kushtetues të shtetit ishte lajm kryesor për javë të tëra për mediat, të cilat raportuan rregullisht reagimet nga Athina dhe Brukseli. Kjo tregoi se te mediat është zhvilluar një ndjeshmëri për respektimin e asaj që nënshkruhet jashtë dhe për çështjet dypalëshe me Greqinë, përkundër qasjes ndaj çështjeve dhe mesazheve që vijnë nga Bullgaria. Megjithatë, ky episod tregoi se në çfarë mase mediat në vendin tonë ndjekin në mënyrë rutinore agjendën e qeverisë dhe partive politike dhe sa është e lidhur puna e tyre me ngjarjet e përditshme politike, pa marrë parasysh se sa ishin të vetëdijshëm se disa çështje dhe veprime shërbejnë vetëm për të shpërqendruar vëmendjen e opinionit publik nga çështje të tjera më të rëndësishme dhe thelbësore, për të forcuar rejtingun apo për të krijuar konfuzion rreth temave reale në opinionin publik.
Pasi u harxhua kjo temë, fokusi u kthye në çështjen reale të integrimeve evropiane – ndryshimet kushtetuese, por nuk u pasua me ashpërsinë, me të cilën u kërkua nga LSDM-ja të jepte llogari për atë që premtoi dhe nuk realizoi në lidhje me negociatat me BE-në. Për më tepër, rezulton se për mediat është temë vetëm nëse integrimi evropian dështon e jo se si ai të ketë sukses, e llogari kërkohet vetëm nga ata që përpiqen të shtyjnë përpara agjendën evropiane, ndërsa mungojnë pyetjet se sa kohë do të zgjasë kjo dhe sa do t’i kushtojnë vendit porositë e qeverisë së re se do të presin (Mickoski: “Ndryshimet kushtetuese me efekt të vonuar janë një nga zgjidhjet e mundshme, me kusht që të kemi një garanci të qartë për anëtarësim në BE ” dhe Mucunski: ” Ne jemi të gatshëm të pranojmë ndryshime kushtetuese me aplikim të vonuar, kështu do të kemi garanci se nuk do të ketë kushte të reja nga Bullgaria”). Pra, teknikisht transmetohen deklaratat e zyrtarëve të lartë se do të negociojmë me Bullgarinë kur të ketë një qeveri politike të qëndrueshme (edhe pse nuk pati sukses gjashtë herë deri më tani) dhe se pa aplikim të vonuar nuk do të ketë ndryshime kushtetuese, që do të thotë se nuk do të ketë vazhdim të negociatave me BE-në, nuk do të ketë as mjete nga Plani i Rritjes dhe nuk do të ketë nevojë për zbatimin e reformave të kërkuara nga Brukseli.
Pa reagim kaloi edhe vlerësimi i shefit të diplomacisë, Timço Mucunski se nuk ka garanci për sukses lidhur me përpjekjet për të ndryshuar kornizën e negociatave dhe konkluzionet për Maqedoninë nga BE-ja dhe se ai është i vetëdijshëm se janë të vogla gjasat për të bindur Bullgarinë që të mbështesë zbatimin e vonuar të ndryshimeve kushtetuese, që praktikisht do të thotë të dështojnë negociatat për një marrëveshje të re dhe të hiqet dorë nga integrimi evropian.
Ashtu si VMRO-DPMNE-ja, edhe VLEN-i fliste një gjë para zgjedhjeve, e tjetër gjë pas tyre, por kthesa e tillë vetëm konstatohet përmes titujve në media, pa u analizuar më hollësisht. Kështu, në qershor të vitit 2024, lideri i Alternativës, Afrim Gashi deklaroi se nuk e di vallë kanë premtuar një datë të saktë për ndryshimet kushtetuese për të vazhduar negociatat me BE-në, e më pas se “nuk janë këtu (në pushtet) për të dalë (nëse nuk ka ndryshime kushtetuese) por për të ndërtuar institucionet”. Për më tepër, ai i kushtëzoi ndryshimet e kushtëzuara me marrjen e garancive nga BE-ja, duke marrë përsipër retorikën e VMRO-DPMNE-së.
Bilall Kasami nga BESA, po ashtu para zgjedhjeve pohonte se pa ndryshime kushtetuese nuk do të ketë koalicion, gjegjësisht se ky do të ishte kusht që ata të hynin në koalicion qeveritar me VMRO-DPMNE-në, e tani pas zgjedhjeve ngushëllon se me ta (VLEN-in) dhe me VMRO-DPMNE-në ndryshimet kushtetuese do të kalojnë shumë më lehtë se sa të ishin në pushtet ata që i shtynin, por nuk thotë se kur.
Arben Taravari ishte më optimisti për ndryshimet kushtetuese, duke deklaruar se “beson se deri në vitin 2028 mund të jemi pjesë e BE-së”, ndërsa ministri i ri i Çështjeve Evropiane Orhan Murtezani veçmë po promovon qëndrimet e VMRO-DPMNE-së se “ndryshimet kushtetuese me efekt të shtyrë do të ishin një garanci se nuk do të ketë bllokada të reja dhe se Korniza e negociatave nuk do të ndryshojë”. Taravari tha gjithashtu se “nuk ka alternativë tjetër për rrugën evropiane, përveç ndryshimeve kushtetuese” dhe u jepte afat prej 6 muajsh, ndërsa Gashi tani thotë se “do të ketë ndryshime kushtetuese kur të marrim garanci nga BE-ja” për identitetin maqedonas. E fundit është se VLEN nuk do të insistojë me çdo kusht për ndryshime kushtetuese dhe se gjashtë muaj kanë qenë afat për të formuar qeverinë, e jo për të miratuar ndryshimet në Kushtetutë. Kryeministri më në fund e mbylli këtë temë me titullin: “Mickoski nuk e pranon kushtin nga VLEN – ndryshimet kushtetuese për koalicion”.
Pasi, me sa duket, edhe kjo nuk mjaftoi për të zvetënuar temën e integrimeve evropiane, ndodhi vizita e Presidentes Siljanovska- Davkova në Bullgari dhe skandali me mosvendosjen e flamurit kombëtar, që u bë shkak për shpërthime të sulmeve jodiplomatike nga të dyja anët e kufirit, për notë proteste, kërkesa për dorëheqje dhe për folklor të ngjashëm politik që u mbulua gjerësisht nga mediat e vendit. Në këtë kontekst ishin edhe paralajmërimet për ndalimin e ndërtimit të Korridorit 8 që provokuan shumë tituj, por vetëm një dalje në terren për të raportuar për situatën reale rreth këtij aksi rrugor, për dallim nga disa tekste analitike përplot fakte nga mediat në Bullgari për këtë temë. Ky lexim paralel i raportimit të mediave maqedonase dhe bullgare tregoi se sa në mënyrë jokritike, sipërfaqësore dhe politike ndiqen temat kryesore nga mediat tona dhe sa kjo gjë e turbullon pasqyrën reale tek qytetarët, të cilët i profilizojnë qëndrimet e tyre në bazë të raporteve mediatike dhe pretendimeve të partive politike.
Këtu shtrohet pyetja – vallë mund të shtyjnë media të tilla agjendën evropiane të Maqedonisë dhe a e bëjnë fare atë, edhe pse të gjitha sondazhet tregojnë se qytetarët ende në përqindje më të madhe dëshirojnë që vendi të bëhet anëtar i BE-së dhe se aty e shohin të ardhmen, sado që dyshojnë nëse do të arrihet sukses në këtë.
Euro-skepticizëm, ngopje apo dëshpërim mediatik?
Paralelisht me faktin se partitë politike që ishin avokuesit më të mëdhenj të integrimeve evropiane, përveç BDI-së, nuk fituan besim në zgjedhje dhe humbën pushtetin, u dobësua edhe “zëri” i të ashtuquajturave media pro-evropiane apo pro -liberale. Ato, për shkak të aktrimit në vend të bërjes së reformave nga qeveria e kaluar, veçanërisht lidhur me sundimin e ligjit, si dhe për shkak të politikës së BE-së në raport me vetot ndaj Maqedonisë, humbën argumentet para opinionit për ta shtyrë këtë temë.
Si pasojë e një atmosfere të tillë, gjithnjë e më shumë publikohen informacione me konotacion negativ për BE-në, ku vendi ynë paraqitet si viktimë, integrimi ynë evropian si i “përhershëm”, procesi si “nënçmim”, si “i padrejtë dhe joparimor”, e Brukseli si hipokrit, me standarde të dyfishta dhe qëllime të pandershme ndaj Maqedonisë. Disa nga këto tone merren nga propaganda serbe kundër BE-së, e cila është gjithnjë e më e pranishme në vendin tonë, nga mediat e financuara nga burime hungareze, por edhe nga manipulimet e politikanëve vendas që në këtë mënyrë luajnë në kartën e nacionalizmit dhe padrejtësisë të përhershme ndaj Maqedonisë. Lajmet janë në favor të asaj se zgjerimi i BE-së është i pasigurt, e deri te ajo se të gjithë na kanë kapërcyer për shkak të politikës joparimore të BE-së, e jo sepse Maqedonia nuk i ka përmbushur kushtet. Fitohet përshtypja se vetëm vendi ynë kushtëzohet nga Bashkimi Evropian, megjithëse në Kornizën negociuese për Serbinë ka një kapitull të tërë për Kosovën, ka kushte të vështira edhe në atë të Shqipërisë, e gjithashtu i kushtëzuar është edhe pranimi i Ukrainës – vetëm në territoret që do të sundojë në atë moment, që do të thotë eventualisht pa Donbasin dhe Krimenë. Dhe kështu, u shfaqën tituj se “Edhe Bosnja na kaloi”, se “Fillimi i negociatave me Ukrainën ngre çështjen e diskriminimit ndaj Ballkanit Perëndimor”, se BE-ja solli “Dritë jeshile për Kievin, por zhgënjim për Maqedoninë e Veriut”, se “kapitujt 34 dhe 35 u zhdukën nga negociatat me Maqedoninë” (që do të thotë se nuk do të kemi komisar evropian, status të barabartë si anëtar dhe gjuhën maqedonase si zyrtare në BE), se “ETIAS do të hyjë në fuqi më shpejt se liberalizimi i vizave” (edhe pse procesi po përgatitet për më shumë se pesë vjet) dhe të ngjashme.
Shumë nga raportimet i referoheshin edhe sjelljes së LSDM-së ndaj negociatave me BE-në si drejtim i një “politike të jashtme lëshuese dhe denigruese”, të cilën portali “Lider” e cilësoi si “Përralla e Kovaçevskit” në të cilën “negociatat me BE-në janë një mit, ndërsa korrupsioni është ligj”. Gjatë marrjes së vendimit për Ukrainën, “pirja e kafesë së Orbanit” u shfrytëzua gjerësisht si provë se, kur dëshiron BE-ja, mund të parandalojë veton nga një shtet anëtar, edhe pse Budapesti nuk ishte i prekur drejtpërsëdrejti nga kjo. Thelbi i këtyre narrativave mediatike është se politika e BE-së shkakton vetëm turp dhe nënçmim për Maqedoninë, se vendi do të jetë një kandidat i përjetshëm dhe se do të mbetet në dhomën e pritjes së BE-së, gjë që ilustrohet përmes një titulli më frymëzues, i cili thoshte: “Kush fitoi negociatat me Unionin: Bosnja e cila është protektorat, Ukraina e cila është në luftë dhe Moldavia e cila nuk ka territor të përcaktuar”, e që më pas një tjetër media të konkludojë se “Ukraina dhe Moldavia po hyjnë në negociata, e Maqedonia në agoni”.
Paralelisht me këtë dëshpërim mediatik dhe “kalimero – pozitë”, u dramatizua edhe mundësia e kërkesave të reja në procesin e negociatave dhe u insistua në garanci se nuk do të ketë kushte të mëtejshme, gjë që nuk ka fare logjikë në lidhje me mënyrën se si zhvillohen negociatat me BE-në. Raportimi i tillë krijoi një opinion publik në vend, sipas të cilit BE-ja është ajo që duhet të na japë garanci, e jo ne të përmbushim kushtet, ndërsa ata politikanë që do të dalin dhe premtojnë se do të punojnë për negociatat, duhet të shpallin veten paraprakisht si humbës, sepse pritjet e procesit janë bërë shumë joreale.
Organizatat joqeveritare analizojnë, mediat tregojnë pak interesim
Se tema e integrimeve evropiane në media po zbehet, e dëshmojnë edhe përfaqësuesit e organizatave joqeveritare të fokusuara në këtë proces, numri i të cilave është gjithashtu në rënie, ndërsa tani po punohet për aspekte më tërheqëse të tij, për të mbajtur gjallë interesimin. Andreja Stojkovski nga Instituti Prespa vlerëson se mediat nuk e përcjellin temën në thelb, se po “ndjekin sensacione, klikime dhe pëlqime”, dhe se tema e integrimeve evropiane nuk është më “e gjallë” sepse nuk ua sjell atyre këtë. Sipas tij, shumë pak është shkruar për ndryshimet kushtetuese pas zgjedhjeve dhe askush nuk e shtron dilemën se pse duhet të negociojmë me Bullgarinë, kur bashkëbiseduesi ynë në anën tjetër është Bashkimi Evropian. Mediat, vlerëson ai, në raportim e ndjekin kryesisht agjendën e koalicionit qeverisës, sepse qendrat e tyre për informim i joshin në mënyrë të përsosur te temat që u nevojiten.
“Të gjithë e ndjekim tregimin e tyre, po kthehemi në kohërat e disa viteve më parë”, vlerëson Stojkovski për këtë analizë. Sipas tij, tema e integrimeve evropiane është zbehur në opinion dhe në media, sepse si në kohën e LSDM-së, ashtu edhe tani, është reduktuar në një narrativë të thjeshtë, gjegjësisht retorikë të zhveshur që nuk pasohet me reforma dhe vendime të nevojshme. Diskursi në opinionin publik gjatë muajve të kaluar, vlerëson ai, ka qenë rreth frazës kush është për BE-në e kush jo, por në praktikë nuk ka pasur zhvendosje, gjë që e ka bërë temën jo tërheqëse për opinionin publik, pra edhe për mediat. Faktin që nuk ka momente të reja në proces, ai e vuri në dukje si arsye kryesore për interesimin e ulët të gazetarëve për të raportuar në mënyrë më përmbajtjesore për procesin.
“Nëse nuk ofrojmë diçka të re dhe nuk fitojmë një kornizë të re negociuese apo kushte të reja, ne po shkojmë drejt boshtit të vendeve, në të cilat po forcohet bezdisja dhe ngopja me BE-në, si Serbia dhe Hungaria”, thotë Stojkovski. Sipas tij, në vend veçmë ekziston një rrjet i mediave euroskeptike, në raportimin e të cilave mund të dallohet edhe një narrativë serioze ideologjike.
Simonida Kacarska nga Instituti i Politikave Evropiane (EPI) vlerëson se raportimet mediatike kushtuar integrimit evropian janë të fokusuara kryesisht në procesin formal, në procedura, në takime dhe raporte të rëndësishme të BE-së, ndërsa ka pak interesim për politikat sektoriale të Unionit, gjë që sipas saj është një mangësi. Një interesim të madh për BE-në ajo ka vërejtur në vitin e kaluar pas publikimit të raportit për progresin e Maqedonisë në nëntor (për shkak të vlerësimit për ngecje serioze në reformat e sundimit të ligjit), por ky interesim mungoi kur u botua raporti për klasterin “Fundamentet”, për të cilin opinioni publik mësoi disa ditë më vonë përmes rrjeteve sociale, megjithëse përmbante rekomandime për fushat kryesore të negociatave. EPI është një nga organizatat e pakta joqeveritare të mbetura (përveç IDSCS, Lëvizja Evropiane, Unioni Pan-Evropian, Instituti Prespa, Eurothink …) që e ndjek procesin e integrimit evropian në mënyrë kritike dhe informative, publikon rregullisht raporte për përparimin lidhur me sundimin e ligjit dhe organizon debate për drejtimet e politikës sonë të jashtme, mirëpo përshtypja e Kacarskës është se vëmendja e opinionit publik për këtë temë është në rënie.
Marko Troshanovski nga Instituti për Demokraci “Societas civilis” gjithashtu vlerëson se para zgjedhjeve dhe gjatë fushatës është raportuar shumë për “propozimin francez”, marrëveshjen me Bullgarinë dhe ndryshimet kushtetuese, por tema e integrimit evropian është zhdukur nga media pas zgjedhjeve dhe disi është zbehur në opinion. Shkak për këtë, sipas tij, është njoftimi se do të ri-negociohen kushtet e negociatave dhe se pritet një qeveri e qëndrueshme në Bullgari që procesi i gjetjes së zgjidhjes të vazhdojë. Por ai gjithashtu beson se në muajt e kaluar, megjithëse ka gazetarë të specializuar për integrimin evropian, fokusi ishte ende në një nivel shumë sipërfaqësor, pjesërisht për shkak të zgjedhjeve dhe pjesërisht për shkak se asgjë e re nuk po ndodh në këtë front, sepse shteti po qëndron në vend në lidhje me integrimin në BE. Përshtypja është, thotë ai, se anëtarësimi ynë në BE është ndalur me përfundimin e skriningut dhe, në këtë limbo, e cila është pjesërisht e justifikuar, ka rënë interesimi i opinionit për këtë temë, prandaj edhe trajtohet në nivel jo-thelbësor dhe vetëm si retorikë parazgjedhore dhe paszgjedhore për reforma kushtetuese e të ngjashme. Ai nuk sheh euroskepticizëm në raportimet apo ndarje të tyre në pro-BE apo anti-BE, por vëren se është rritur ndikimi i mediave të financuara nga burime hungareze dhe ndikimi i “botës serbe”, duke ribotuar përmbajtje nga mediat atje.
“Mediat që mbajnë anën e integrimit evropian e kanë të vështirë ta legjitimojnë, arsyetojnë dhe aktualizojnë temën, tani që kemi ngecur në proces dhe kur qytetarët janë ngopur me kushtëzimet dhe përvojën e hidhur”, vlerëson Troshanovski .
Sipas tij, tani opinioni publik në Ballkan është kryesisht në kornizën se “nuk na duan në BE” dhe “nuk do të hyjmë kurrë në anëtarësi”, e një qasje e tillë nuk është zgjidhje nëse ky është qëllim strategjik për vendin. Megjithatë, ai theksoi se në anketën e fundit të IDSCS për punën e Kuvendit në vitin e kaluar, si çështje kyçe që kanë ndjekur krahas debatit për buxhetin dhe lojërat e fatit, qytetarët kanë theksuar edhe debatet për çështjen e integrimit evropian, që sipas tij do të thotë se ka ende një ndjeshmëri ndaj temës, edhe pse ndoshta kjo ndiqet me inerci. Interesimi për të raportuar për këtë temë, sipas Troshanovskit , në të ardhmen do të varet nga ndikimi i aksit Serbi-Hungari-Bullgari, por edhe nga ajo se sa real është momentumi i ri për zgjerim, sepse përshtypja e tij është se momentumi që ishte krijuar pas luftës me Ukrainën tashmë është zhdukur, kështu që fotografia nuk është bardh e zi dhe nuk varet vetëm nga zhvillimet e brendshme.
Edhe Biljana Petkovska nga Instituti Maqedonas për Media konsideron se tema e integrimeve evropiane ishte më pak e pranishme në media në periudhën e fundit për shkak të zgjedhjeve, si në vendin tonë ashtu edhe në Bashkimin Evropian, por se ardhja e një komisari të ri evropian për zgjerim, qeverisë së re në vendin tonë dhe ambasadorit të ri të BE-së në Shkup, do të japin një impuls të ri. Sipas saj, pasi koalicioni aktual qeveritar premtoi se do të punojë për ndryshimin e kushteve, ka pak informacion se çfarë po bëhet konkretisht në atë plan, ndërsa raportimet në media janë të kufizuara në atë që thotë kryeministri Mickoski apo zyrtarë të tjerë. Ndonëse, sipas vlerësimit të saj, në fushatën zgjedhore kishte njëfarë presioni mediatik lidhur me ndryshimet kushtetuese, kjo ka munguar më pas, e po forcohet përshtypja se askush nuk beson më në perspektivën evropiane të vendit. Sipas Petkovskës, mediat tani kryesisht e ndjekin interesin e qeverisë e jo të qytetarëve, andaj vlerëson se ato duhet të jenë proaktive, sepse qeveria nuk dëshiron që kjo temë të jetë në fokus. Në fund, thotë ajo, energjia që dërgon Brukseli ndaj Maqedonisë nuk është në favor të nxitjes së entuziazmit për integrime evropiane.
Dragan Sekullovski nga Shoqata e Gazetarëve të Maqedonisë thotë se kjo temë është aktuale në valë, dhe se në përgjithësi për të raportohet pas ngjarjeve apo deklaratave të caktuara. Nuk ka konsistencë në raportimet për atë se çfarë përmbush shteti si kusht për BE-në, thotë ai, ndërsa numri i gazetarëve që e ndjekin këtë çështje është në rënie, sikur edhe qëndrimet e tyre në Bruksel. Në përmbledhje, thotë Sekullovski, ka një grup të vogël gazetarësh që ndjekin politikën e jashtme dhe shkruajnë për BE-në, ndërsa mediat nuk kanë staf të mjaftueshëm dhe raportojnë për gjithçka dhe për çdo gjë, kështu që mungon kapaciteti për raportim më analitik dhe më kritik. Në përgjithësi, edhe Sekullovski vëren se në masë të madhe ndiqen agjendat e partive, e në mesin e tyre “rrallëkush është objektiv”, gjë që pasqyrohet edhe në raportime. Nën ndikimin e proceseve të rrënuara integruese nga vetot e fqinjëve dhe nën ndikimin e raportimit në rajon, në media shfaqet edhe euroskepticizmi, por sipas tij, ai nuk është i bazuar ideologjikisht, por më tepër është një refleks ndaj gjendjes, andaj është disi i justifikuar dhe objektiv, sepse edhe BE-ja dështoi politikisht në raport me Maqedoninë.
Konkluzione dhe zgjidhje të mundshme
Nga analiza rezulton se zgjerimi i BE-së, e në këtë kuadër edhe integrimi evropian i vendit tonë si temë, përjetuan një lloj “anijembytjeje” pas zgjedhjeve dhe shtyhen si tema në margjina me vetëdije. Mediat para, gjatë dhe pas zgjedhjeve kanë raportuar kryesisht për aspekte që ua kanë imponuar partitë politike, pa i analizuar në mënyrë kritike politikat e tyre për këtë çështje, pra çfarë kanë thënë para zgjedhjeve, çfarë kanë premtuar gjatë zgjedhjeve dhe çfarë po realizojnë tani, duke pasur parasysh mbi të gjitha interesin e qytetarëve.
Tema e integrimit evropian, po të ndiqni rrjedhën e ngjarjeve dhe tonin e titujve të 12 muajve të fundit, është përdorur dhe keqpërdorur për qëllime politike, si mënyrë për të rënë dhe për të ardhur në pushtet, në vend se për të kërkuar zgjidhje. Ajo ishte një mënyrë, përmes përdorimit të të ashtuquajturit “diktat bullgar”, për të kërkuar zgjedhje dhe për të rrëzuar rejtingun e qeverisë së mëparshme, për të polarizuar elektoratin përmes retorikës “për BE” dhe “kundër BE”, si dhe për të rikompozuar koalicionin aktual qeveritar përmes kërcënimeve se nuk do të ketë ndryshime kushtetuese nën kushtëzimin bullgar. Ndërsa tani, pas zgjedhjeve, “jo”-ja kategorike për ndryshimet kushtetuese u shndërrua në paralajmërim për pranimin e atij kushti, nëse ndryshimet kushtetuese shtyhen deri në përfundimin e negociatave me BE-në, përmes ri-negocimit , por vetëm me një qeveri të re të qëndrueshme dhe politike të Bullgarisë. Mediat, sipas të gjitha vlerësimeve, kanë qenë vetëm transmetues pasiv të deklaratave dhe premtimeve të partive politike dhe nuk kanë pasur analizë thelbësore dhe qasje kritike gjatë fushatës, e nuk kanë as tani pas zgjedhjeve.
Ka qenë i ulët edhe interesimi për ndryshimet në BE lidhur me zgjedhjet evropiane, e rrjedhimisht edhe për shanset e integrimit evropian (nuk është e parëndësishme se kush do ta udhëheqë BE-në dhe cilat parti do ta dominojnë atë), mirëpo janë përdorur vendimet e Brukselit gjatë kësaj periudhe për ta përhapur ndjenjën e padrejtësisë dhe kushteve të padrejta ndaj Maqedonisë. Krahas njoftimeve të fundit për ndarjen e rrugës për qasje të vendit në BE nga Shqipëria, kjo i referohet mbi të gjitha raportimit mediatik pas vendimit për fillimin e negociatave me Ukrainën, i cili nuk u shpjegua në mënyrë kritike për publikun. Në përgjithësi, për zgjerimin e BE-së shkruhet më shumë dhe më gjerësisht në mediat e huaja se sa në ato vendase, ndërsa organizatat joqeveritare e trajtojnë këtë temë në mënyrë më substanciale dhe më të thellë se sa gazetarët.
Duke pasur parasysh vlerësimin e përgjithshëm se është e vështirë të rikthehet besimi i publikut në proces, fokusi i mediave dhe organizatave joqeveritare tani po vendoset në disa sektorë, në të cilët miratimi i standardeve të BE-së konsiderohet vendimtar nga opinioni publik, si p.sh. lufta kundër korrupsionit, sundimi e ligjit, mbrojtja e mjedisit dhe të ngjashme. Më drejtpërdrejt, pjesa më e madhe e fondeve evropiane drejtohet në dy temat të para, e fokusi vendoset edhe në trajnimin e gazetarëve që ndjekin procesin e integrimit evropian dhe në rritjen e profesionalizmit në media, në vend të financimit të programeve dhe emisioneve mediatike që janë të fokusuara drejtpërdrejt mbi integrimin evropian si temë.
SHGM, me mbështetjen e BE-së, tashmë është duke themeluar një akademi për punonjësit e medias, përmes së cilës do të ofrojë trajnime tematike, por edhe “mjete” elektronike, gjegjësisht resurse që do të rrisin profesionalizmin dhe ekspertizën e tyre në katër drejtime, një prej të cilëve është integrimi evropian. Synimi është që kjo akademi të shndërrohet në një institucion të pavarur që do të trajnojë gazetarë të ardhshëm, sepse edhe mediat më të mëdha në vend nuk kanë qendra trajnimi për staf të ri. Ideja është që kjo akademi të funksionojë deri në fund të vitit duke ndjekur shembullin e asaj që po bëjnë fondacionet e mëdha mediatike nga jashtë, si ai i Reuters e Thomson, dhe do të përfaqësojë një kombinim të trajnimeve praktike dhe kurseve onlajn.
Paralelisht, me fonde evropiane punon edhe Eurothink, organizatë joqeveritare që shpalli konkurs për mentorë për trajnim të gazetarëve për çështjet e BE-së, i cili do të zhvillohet për herë të dytë përmes mësimdhënies në grupe. Një projekt me para evropiane realizohet edhe nga shërbimi publik RTMV së bashku me Agjencinë për Media dhe Shërbime Mediatike Audiovizuele AShMA, përmes të cilit, me trajnime të zhvilluara që nga qershori i kaluar nga ekspertë gjermanë, bëhet përpjekje për të forcuar profesionalizmin e shërbimit publik.
Disa organizata joqeveritare në vend, në kuadër të aktiviteteve të tyre, kanë organizuar qëndrime studimore për gazetarët në institucionet e Brukselit, sepse mediat nuk mund ta bëjnë vetë për shkak të burimeve të kufizuara, e kështu largohen nga burimet dhe temat në institucionet e BE. Qëllimi është të ofrohen njohuri më të mëdha rreth procesit, kontakte më të mira me institucionet e BE-së, më shumë njohuri për punën e tyre dhe një qasje më profesionale në raportim.
Por, pa ndryshuar raporti i faktorëve politikë në vend ndaj procesit të BE-së, pa u bashkuar partitë politike rreth tij në vend se ta përdorin atë për kalkulime politike, dhe pa pasur media që ndjekin interesat e qytetarëve në vend të interesave të politikanëve, rezultatet mediatike do të jenë njësoj si tani, e ndoshta edhe më keq. Dhe, mediat do të vazhdojnë të kyçen në garë për klikime në vend të garës me tema, si dhe në garë me rrjetet sociale, të cilat janë bërë mjete kryesore të propagandës.
(Autorja është redaktore e politikës së jashtme në “Nezavisen” dhe ish-korrespondente nga Brukseli)
—
—
Instituti për Media dhe Analitikë IMA jo çdoherë pajtohet me qëndrimet e dhëna në shkrimet dhe analizat autoriale, mirëpo e vlerëson lartë kontributin e secilit autor dhe kontributin e ekspertëve mediatik për zhvillimin e një debati të argumentuar me vështrime të ndryshme për të avancuar gjendjen në hapësirën mediatike në Maqedoninë e Veriut


