Shkruan: BILJANA GEORGIEVSKA
Pranë trupit të njeriut të vrarë, në qendër të Shkupit, menjëherë pas sulmit që ndodhi në fund të gushtit, veçmë po mblidheshin familjarët e tij. Të tronditur, ata mbanin njëri-tjetrin, mbështetnin njëri-tjetrin, të mposhtur nga stresi dhe fatkeqësia e papritur…Një ose dy orë më parë, mediat kishin filluar të botojnë informacione për vrasjen, duke bërë gara mes tyre me spekulime – për identitetin, profesionin dhe motivet e mundshme për vrasjen e njeriut.
Ndonjë nga të afërmit, të mbledhur në vendin e incidentit, ndoshta tashmë i kishte parë fotografitë e publikuara ku shihet trupi i mbuluar i pajetë, por me siguri nuk vërejtën se disa nga mediat po bëjnë video nga momentet e tyre të zisë dhe po i transmetojnë në faqet e tyre të internetit. Këto incizime, të publikuara në faqen e një televizioni të Shkupit, paraqesin shkelje jo vetëm të Kodit të Gazetarëve, por edhe të të drejtave themelore të familjes, mbi të gjitha të së drejtës së tyre për privatësi në momentet e dhembjes dhe pikëllimit (neni 7 i Kodit të Gazetarëve: Gazetari do ta respektojë privatësinë e personit, përveç kur kjo bie ndesh me interesin publik. Gazetari është i detyruar ta respektojë dhimbjen dhe vuajtjen e personit. Neni 8: Mënyra e informimit në raste të fatkeqësive, tragjedive familjare…duhet të jenë e çliruar nga sensacionalizmi).
Me tituj identikë në dhjetëra media që përmbanin edhe spekulime identike, atë paradite u cenua dukshëm edhe e drejta e lexuesve të tjerë – për informim të saktë dhe në kohë, e garantuar në nenin 16 të Kushtetutës së vendit. Kështu, fillimisht u shqetësuan njerëzit e afërt të “avokatëve të famshëm të Shkupit”, sepse titujt spekulativë pretendonin se “Në të shtënat në afërsi të QT Mavrovasja u vra një avokat i famshëm nga Shkupi…”, pastaj u shqetësuan njerëzit e afërt të meshkujve që punojnë në tregti të argjendarisë, pasi disa media, në kërkim të detajeve të reja për rastin, raportuan se “I vrari ishte argjendar, e jo avokat…”, madje edhe se “nipi i një argjendari është vrarë para qendrës tregtare Mavrovasja…”.
Gjatë kësaj, shumica e mediave e ilustruan tekstin me fotografi që tregon trupin e mbuluar ose të mjegulluar të një burri të shtrirë në një parking pranë disa automjeteve. Por, një nga portalet vendosi të shkojë më tej në garën për klikime dhe publikoi një fotografi tejet shqetësuese ku duket qartë, pa asnjë mjegullim, trupi i pajetë i të vrarit, i veshur me pantallona ngjyrë të çelur dhe një bluzë të errët, gjë që sigurisht shkaktoi ethe te të gjithë ata që atë mëngjes kishin ndonjë burrë të afërt të veshur me tone të ngjashme.
Çdo vrasje është lajm shqetësues, por kur shkelen rregullat për raportim të përgjegjshëm, profesional dhe etik, lajmi bëhet shkelje jo vetëm e të drejtave të njeriut të familjes së ngushtë, por edhe e ndjenjave të publikut të gjerë, gjë që rezulton në një rënie të justifikuar të besimit në media dhe dyshim në cilësinë e profesionit të gazetarisë.
Menjëherë pas këtij rasti, në Këshillin për Etikë në Mediat në Maqedoni (KЕММ), konkretisht deri te Komisioni i Ankesave, arriti një ankesë[i] nga një familjare e burrit të vrarë në afërsi të QT Mavrovasja. Në të thuhet se me videon e transmetuar në faqen e Facebook-ut të TV 21, me titullin “Vrasja në afërsi të Q.T. “Mavrovasja”, familjarët arrijnë në vendin e Ngjarjes”, është cenuar privatësia dhe është bërë paraqitje e pambrojtur e një të mituri, gjegjësisht djalit të saj, në vendin e vrasjes. Gjithashtu, në ankesë thuhet se në video shfaqet familja në zi, menjëherë pas vrasjes së anëtarit të familjes, pa respektuar privatësinë e tyre.
Sipas procedurës së trajtimit të ankesave të parashtruara, Zyra Ekzekutive e KEMM kontaktoi me median, duke informuar njërin nga redaktorët e treguar në impressum për pretendimet në ankesë, duke ofruar edhe mundësinë e zgjidhjes së çështjes me ndërmjetësim – gjegjësisht me një kompromis ndërmjet dy palëve, siç parashikohet në Rregulloren e Punës së Komisionit të Ankesave të KEMM. Personi përgjegjës i medias u pajtua menjëherë për që videoja e kontestuar të hiqet nga faqja e televizionit në Facebook, gjë që ishte e pranueshme për ankuesen, e cila reagoi me fjalët: Për ne është e rëndësishme që kjo të hiqet dhe asgjë tjetër!
Anëtarët e Komisionit për Ankesa, pas shqyrtimit të të gjitha aspekteve, përfshirë komunikimin me ankuesin dhe median, vlerësuan se janë plotësuar kushtet për zgjidhjen e rastit me ndërmjetësim. Në arsyetimin e tij, Komisioni shtoi se ankuesi me të drejtë i referohet raportimit joetik që përmban baza për cenim të privatësisë dhe shkelje të të drejtave të të miturve:
“Media ka përgjegjësi dhe duhet t’i kushtojë vëmendje përmbajtjes, por edhe komenteve. Komisioni u bën thirrje mediave që të jenë veçanërisht të kujdesshme kur në punën e tyre të përditshme raportojnë për ngjarje të ndjeshme nga këndvështrimi i respektimit të privatësisë, dhembjes personale dhe të miturve. Këto çështje rregullohen me Kodin e Gazetarëve dhe Udhëzimet për raportimin etik në mediat online. Komisioni rikujton në veçanti nenet 7.1 dhe 8.2 të Udhëzimeve:
7.1 Temat që lidhen me tragjeditë personale do të trajtohen gjithmonë me kujdes, ndërkaq personave të prekur nga tragjedia duhet t’iu qaseni me kujdes dhe diskrecion. Asnjë emër ose fotografi e viktimave nuk do të publikohet kur raportohet për aksidente, vepra penale, vetëvrasje ose dhunë në familje. Nuk do të publikohen as të dhëna nga të cilat në mënyrë indirekte do të mund të zbulohet identiteti i viktimës ose i autorit të krimit, para se të shpallet zyrtarisht nga institucionet kompetente…
8.2. Mediat online do të jenë veçanërisht të kujdesshme kur publikojnë pamje të dhunës, brutalitetit ose vuajtjes, ndërsa prioritet do të jetë mbrojtja e dinjitetit të viktimave dhe atyre që preken në çfarëdo mënyre nga ngjarjet”.
Për mënyrën në të cilën raportuan mediat për vrasjen në afërsi të QT Mavrovasja që ndodhi më 20 gusht 2024, në KEMM ka mbërritur vetëm një ankesë. Publikimi i fotografisë së trupit të pajetë pa mjegullim kaloi pa u vënë re nga individët apo institucionet, të cilët kanë njohuri për mekanizmat e vetërregullimit të medias dhe që e zotërojnë procedurën e dërgimit të ankesës në KEMM. Ekipi i medias që publikoi foton shqetësuese e hoqi imazhin pas disa orësh. Por asnjë media e vetme nuk pati guximin të kërkojë ndjesë, as për fotot dhe videot shqetësuese, e as për spekulimet e shumta të futura në raportimin për incidentin si “detaje të reja për vrasjen në QT Mavrovasja”.
Shkeljet më të zakonshme të dispozitave etike për të drejtat e njeriut
Kur bëhet fjalë për të drejtat e njeriut, mediat kanë një rol jashtëzakonisht të përgjegjshëm, duke mbrojtur dhe promovuar të drejtën e lirisë së mendimit dhe shprehjes së të gjithë qytetarëve në mënyrë të barabartë, të garantuar nga disa dokumente ndërkombëtare, si: Deklarata Universale e Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut e miratuar më 10 dhjetor 1948 dhe Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, dokumentet shtetërore (për shembull, Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë së Veriut), vendimet e qeverisë dhe kodet e organizatave të shoqërisë civile.
Duke raportuar për tema të ndryshme, mediat e ngritin vetëdijen e përgjithshme të popullatës për rëndësinë e respektimit të të drejtave të të gjitha komuniteteve, në baza të ndryshme: etnike, racore, gjinore, fetare, politike, seksuale, moshe, shëndetësore…Përmes mediave, mësojmë për llojet e ndryshme të dhunës, por edhe për hapat që duhet të ndërmarrin individët dhe institucionet për ta sanksionuar atë. Është media ajo që tërheq vëmendjen për cenimin e lirive dhe të drejtave të grupeve minoritare apo të margjinalizuara, por edhe ndaj efikasitetit apo mosfunksionimit të reagimit të shoqërisë ndaj këtyre çështjeve. Por, jo rrallë, janë mu mediat, ato tradicionale dhe të ashtuquajturat media të reja apo digjitale, që drejtpërdrejt apo tërthorazi shkelin rregullat e raportimit profesional dhe gazetarisë së përgjegjshme, duke luajtur një rol negativ në raport me të drejtat e njeriut të të gjitha komuniteteve.
Të dhënat statistikore për ankesat e pranuara në KEMM tregojnë se që nga viti 2014, kur organizata filloi të funksionojë si organ i vetëm vetërregullues i mediave në Maqedoni, Komisioni për Ankesa ka pranuar mbi 920 ankesa, prej të cilave ka marrë vendime për pothuajse 800, ndërsa 114 janë refuzuar për shkak se nuk është vërtetuar bazë për fillimin e procedurës. Nga rastet që janë proceduar, vetëm 5% janë zgjidhur me të ashtuquajturën zgjidhje miqësore (amicable solution), pra me ndërmjetësim. Për pothuajse 550 nga ankesat e marra është vërtetuar se janë me bazë, gjegjësisht se mediat kanë shkelur ndonjë dispozitë të Kodit të Gazetarëve. Ndërsa në 165 raste është konstatuar se ankesat e parashtruara kanë qenë të pabaza[ii].

Neni i shkelur më shpesh i Kodit të Gazetarëve (dhe Udhëzimeve për raportimin etik në mediat online[iii]) është neni 1 që i referohet saktësisë së informacionit dhe nevojës që ai të verifikohet nga sa më shumë burime (neni 1: Gazetari ka të drejtë për qasje të lirë në të gjitha burimet e informimit që janë me interes publik. Gazetari duhet të botojë informata të sakta dhe të provuara dhe nuk do të fshehë të dhëna esenciale dhe të falsifikojë dokumente. Nëse informata nuk mund të konfirmohet, ose nëse bëhet fjalë për supozim, respektivisht spekulim, kjo gjë duhet të thuhet dhe të publikohet. Saktësia e informatës duhet të provohet sa më shumë të jetë e mundur).
Më pas për nga frekuenca e shkeljeve është neni 13, i cili i referohet detyrimit për të dalluar lajmin nga komenti në përmbajtjen mediatike (neni 13: Gazetarët duhet të bëjnë dallim mes fakteve dhe mendimeve, mes lajmit dhe komentit).
Por, pas këtyre shkeljeve më të shpeshta të “rregullave të lojës” në gazetarinë profesionale që kanë të bëjnë me saktësinë dhe gjithëpërfshirjen e informacionit, pa imponuar opinion (lexuesve/shikuesve u ofrohen fakte, nga të cilat mund të nxjerrin përfundimet e tyre), vijojnë shkelje të disa neneve (nenet 7, 8. 9, 10 dhe 11) të Kodit të Gazetarëve – që kanë të bëjnë me të drejtat e njeriut:
- Gazetari do ta respektojë privatësinë e personit, përveç kur kjo bie ndesh me interesin publik. Gazetari është i detyruar të respektojë dhimbjen dhe pikëllimin personal.
- Mënyra e informimit në raste të fatkeqësive, katastrofave natyrore, luftërave, tragjedive familjare, sëmundjeve, proceseve gjyqësore duhet të jetë e çliruar nga sensacionalizmi. Në proceset gjyqësore duhet të respektohet parimi i prezumimit të pafajësisë, të raportohet për të gjitha palët e përfshira në kontest dhe të mos sugjerohet vendimi.
- Gazetari nuk duhet të intervistojë ose të fotografojë fëmijë nën 16 vjeç pa pëlqimin e prindërve ose kujdestarit, përveç nëse kjo nuk është në përputhje me të drejtat e fëmijëve. E njejta zbatohet edhe për personat me nevoja të posaçme, të cilët nuk janë në gjendje të gjykojnë me vetëdije.
- Gazetari me vetëdije nuk do të krijojë ose përpunojë informata, që cënojnë të drejtat dhe liritë e njeriut, nuk do të përdorë gjuhën e urrejtjes dhe nuk do të nxisë dhunë ose diskriminim mbi çfarëdo lloj baze qoftë (kombëtare, fetare, racore, gjinore, shoqërore, gjuhësore, politike, orientimi seksual…)
- Gazetari do t’u përmbahet standardeve të pranuara shoqërore që kanë të bëjnë me mirësjelljen dhe respektimin e dallimeve etnike, kulturore dhe fetare në Maqedoni.
Në vendin e tretë për nga frekuenca e shkeljeve në përmbajtjen mediatike është neni 10 i Kodit të Gazetarëve të Maqedonisë, i cili i referohet gjuhës së urrejtjes. Gjithsej 8.7% e të gjitha vendimeve të Komisionit të Ankesave në KEMM, në dhjetë vitet e fundit, kanë të bëjnë me shkelje të kësaj dispozite të Kodit, sipas të cilës gazetarët/mediat jo vetëm që pritet të mos krijojnë apo përpunojnë me vetëdije informacione që kërcënojnë të drejtat dhe liritë e njeriut dhe të mos përdorin gjuhën e urrejtjes, por, siç thuhet në Udhëzimet për raportimin etik në mediat online, ata duhet të përpiqen të rrisin ndërgjegjësimin për pasojat negative të gjuhës së urrejtjes, të identifikojnë dhe ekspozojnë gjuhën toksike.

Duke marrë parasysh faktin se mbi 90% e ankesave të ardhura në Këshilli i Etikës në Media kanë të bëjnë me portalet në internet, udhëzimet për zbatimin e nenit 10 të Kodit në mediat online japin drejtime shumë të qarta se si duhet të veprojnë gazetarët nëse janë në hamendje gjatë raportimit:
10.1. Duke pasur parasysh rrezikun për individët, grupet ose shoqërinë në tërësi, mediat online asnjëherë nuk do të nxisin urrejtje ose mostolerancë bazuar në racën, ngjyrën e lëkurës, origjinën, përkatësinë kombëtare ose etnike, gjininë, seksin, orientimin seksual, identitetin gjinor, përkatësinë në grup të margjinalizuar, si dhe bazuar në gjuhën, origjinën shoqërore, arsimin, fenë ose besimin, bindjen politike apo bindje tjetër, aftësinë e kufizuar, moshën, statusin familjar ose martesor, statusin pronësor, gjendjen shëndetësore, statusin personal dhe statusin shoqëror, ose ndonjë bazë tjetër.
10.2. GGjatë raportimit për problemet e grupeve dhe komuniteteve të ndryshme në shoqëri, mediat online do kenë qasje me shumë kujdes, do të përdorin terminologji të saktë dhe të standardizuar dhe nuk do të përdorin komente fyese ose shprehje me të cilat në mënyrë të pavetëdijshme do të krijojnë ose forcojnë stereotipet për ta.
10.3. Mediat online do të përpiqen të rrisin ndërgjegjësimin për pasojat negative të gjuhës së urrejtjes, do të identifikojnë dhe ekspozojnë një fjalor të tillë, si dhe do të shfaqin aktorët që prodhojnë dhe e përdorin atë. Mediat online do të krijojnë përmbajtje me të cilat do të kundërshtojnë gjuhën e urrejtjes dhe diskriminimin mbi baza të ndryshme.
10.4. Mediat online janë përgjegjëse për rishikimin dhe heqjen e shpejtë të komenteve të përdoruesve që publikohen nën storiet gazetareske në ueb faqet ose rrjetet sociale, të cilat përmbajnë gjuhë urrejtjeje dhe kanë potencialin të shkaktojnë pasoja të dëmshme në shoqëri.
10.5. Në raste të jashtëzakonshme të gjuhës ekstreme të urrejtjes nga individë ose grupe, obligim i medias online është të kritikojë publikisht qëndrimet e tyre, duke theksuar pasojat e dëmshme për komunitetin e gjerë dhe grupet ndaj të cilëve ato janë adresuar.
Ndërgjegjësim më i madh dhe rritje e aktivizmit kundër gjuhës së urrejtjes në përmbajtjet mediatike
Shkalla e shkeljeve të nenit 10 të Kodit të Gazetarëve në përmbajtjen mediatike, nëse ndjekim shifrat për ankesat me bazë të dekadës së fundit, është mjaft e ndryshueshme. Përqindja ka qenë veçanërisht e ndryshueshme në vitet e fundit, kështu që nëse në vitin 2021 ishte 8,3% e totalit të vendimeve të marra, në vitin 2022 ka rënie në 5,06%, ndërsa në vitin 2023 pasoi rritje në 18,07% të vendimeve totale të Komisionit të Ankesave.
Ky kërcim në vitin 2023 mund të jetë për shkak të ndërgjegjësimit dhe angazhimit më të madh të organizatave joqeveritare dhe aktivistëve që avokojnë për respektimin e të drejtave të pjesëtarëve të komunitetit LGBTQI+ në Maqedoni, të cilët kohët e fundit janë duke vepruar si një lloj “rojtari”(watchdog) që përdor mekanizmin e vetërregullimit të medias për të ngritur përgjegjësinë e ekipeve mediatike, veçanërisht kur bëhet fjalë për heqjen e komenteve në rrjetet sociale, të shkaktuara nga përmbajtja mediatike.
Lidhur me këtë udhëzim (neni 10.4 i Udhëzimeve për raportimin etik në mediat online), në këtë moment ekzistojnë dallime serioze mes gazetarëve/redaktorëve të mediave online në vend dhe organit vetërregullues, konkretisht Komisionit të Ankesave pranë KEMM. Në disa raste, përfaqësues të mediave online kanë pohuar se e kanë të pamundur të kontrollojnë dhe fshijnë komentet toksike që pasojnë nën përmbajtjet e tyre mediatike të postuara në rrjetet sociale (Facebook, Instagram, TikTok, X etj.), se për këtë nuk kanë staf apo para të mjaftueshme për të paguar gazetarët që do të punonin ditë e natë për të pastruar komentet e gjuhës së urrejtjes. Ata madje theksojnë nevojën për trajnime për shumicën e gazetarëve, që ata të mund të bëjnë saktë dallimin midis gjuhës së urrejtjes dhe fyerjes ose diskriminimit, pa cenuar lirinë e shprehjes – diçka që ndonjëherë nuk është mjaft e qartë as për gjyqtarët. Si argument për anën e tyre, ata japin shembuj se disa qindra komente mund të postohen nën ndonjë përmbajtje apo video “joshëse”, e cila, sipas përfaqësuesve të mediave online, praktikisht është e pamundur të moderohet. Madje, ata aludojnë se me gjuhën e urrejtjes që mund të përhapet në rrjetet sociale, pavarësisht nëse është e nxitur nga përmbajtje mediatike, duhet të merren institucionet shtetërore – policia dhe prokuroria, e jo gazetarët. Ose, thjesht sugjerojnë që të pritet që zgjidhjen të gjejnë vetë platformat e mëdha, me ndihmën e inteligjencës artificiale.
Faktin se përhapja e gjuhës së urrejtjes në rrjetet sociale sanksionohet edhe me Ligjin për shërbimet digjitale (Digital Services Act) të Bashkimit Evropian[iv] që është në fuqi që nga fillimi i vitit 2024, për momentin vështirë se dikush dëshiron ta dëgjojë në Maqedoni, ndoshta sepse pasqyrimi i legjislacionit evropian te ne, si një vend që është ndalur në pragun e negociatave për anëtarësim, nuk është prioritet në të ardhmen e afërt.
Bashkimi Evropian, me Ligjin për shërbimet digjitale, synon për një hapësirë interneti më të sigurt, më transparente dhe më të drejtë, duke mbrojtur të drejtat dhe vlerat themelore të përdoruesve – dinjitetin, autonominë dhe privatësinë e tyre në epokën digjitale, duke mbajtur në të njëjtën kohë platformat e mëdha të internetit të përgjegjshme. Përpjekjet për të parandaluar përhapjen e gjuhës së urrejtjes në internet, sipas Ligjin për shërbimet digjitale (DSA), përfshijnë moderimin e detyrueshëm të përmbajtjes në faqet e internetit dhe rrjetet sociale, për të mbrojtur individët dhe vlerat demokratike, pa cenuar lirinë e fjalës dhe të drejtën për të pasur qasje në informacion.
Pikërisht për shkak të komenteve në internet, e jo për shkak të përmbajtjes mediatike, në disa raste ka reaguar Shoqata për minoritete seksuale dhe gjinore “Qendra Queer” – Shkup, duke paraqitur ankesa për përhapjen e gjuhës së urrejtjes përmes rrjeteve sociale në Komisionin pranë KEMM. Njëra prej ankesave të këtij viti ka të bëjë me një njoftim në portalin Reporter.mk për vdekjen e aktorit Majk Heslin, ose, siç pretendon ankuesi, për një dozë të madhe të gjuhës diskriminuese dhe të urrejtjes në komentet në profilin e kësaj medie në Facebook:
“Diskriminimi në bazë të orientimit seksual, siç është sugjerimi se homoseksualët nuk do të shkojnë në parajsë, është një formë e gjuhës së urrejtjes dhe mund të shkaktojë dëme të konsiderueshme psikologjike, duke përfshirë frikën dhe depresionin. Komentet përmbajnë urrejtje, paragjykime ose kërcënime të bazuara në orientimin seksual.”
Më tej, në ankesë thuhet se portali duhet të ketë moderim aktiv që do të identifikojë dhe heqë komentet që përmbajnë gjuhë urrejtjeje ose diskriminim.
Media nuk ka dorëzuar përgjigje në KEMM pasi është njoftuar nga Zyra Ekzekutive për ankesën, pas së cilës Komisioni i Ankesave ka shqyrtuar rastin dhe ka konstatuar se ankesa ishte me bazë, pra artikulli me titull “Aktori Majk Heslin vdes nga sulm në zemër në moshën 30 vjeçare, para një ditë po zgjidhte emra për foshnjë”, e publikuar nga Reporter.mk më 6.07.2024, nuk devijon nga standardet profesionale dhe etike, mirëpo publikimi i atij teksti në profilin e medias në rrjetin social Facebook devijon:
“Komisioni konkludoi se komentet e lexuesve nën publikimin e tekstit në profilin e medias në Facebook përmbajnë deklarata të gjuhës së urrejtjes, gjegjësisht gjuhë diskriminuese bazuar në orientimin seksual. Media ka pasur për detyrë të reagojë dhe të largojë komente të tilla për të mos nxitur apo përforcuar urrejtjen dhe diskriminimin ndaj pjesëtarëve të këtij komuniteti. Pretendimet e ankuesit janë të justifikuara dhe të pranueshme për Komisionin. Komisioni vëren se me veprime të tilla media ka shkelur dispozitat 10.1; 10.3 dhe 10.4 të Udhëzimeve për raportim etik në media, që dalin nga neni 10 i Kodit të Gazetarëve të Maqedonisë”.
Transmetimet e komunikatave partiake “nga A deri në Zh” – media si platformë për përhapjen e gjuhës së urrejtjes dhe diskriminimit
Përvoja e Komisionit të Ankesave tregon se shumë prej personave që krijojnë përmbajtje (jo gjithmonë gazetarë) në një nga mbi 250 mediat online në vend (aq sa janë regjistruar në Komisionin Shtetëror të Zgjedhjeve këtë vit duke pritur para nga buxheti për reklama politike me pagesë), përveç 39 stacioneve televizive, 38 stacioneve radiofonike dhe 11 mediave të shkruara, nuk zbatojnë as rregullat bazë gazetareske kur bëhet fjalë për transmetimin e njoftimeve partiake.
Kështu, duke përcjellë “nga A deri në Zh” njoftimin e partisë Integra, në maj 2023, sipas ankuesit – Koalicioni për të drejtat seksuale dhe shëndetësore të komuniteteve të margjinalizuara MARGJINAT[v], portali A1ON.mk, në artikullin me titull “Integra: Presioni i pashembullt ndaj publikut me fushata mediatike LGBTQI+”, ka shërbyer si platformë për përhapjen e gjuhës së urrejtjes dhe diskriminimit, pa qëndrim kritik apo dënim:
“Flitet për transmetimin e një deklarate të partisë politike Integra që përmban gjuhë të urrejtjes ndaj personave LGBTQI+, gjegjësisht gjuhë të urrejtjes dhe diskriminim në bazë të orientimit seksual dhe identitetit gjinor. Pavarësisht nëse bëhet fjalë për një deklaratë “të tjetërkujt”, duke e transmetuar atë, media përhap gjuhën e urrejtjes dhe diskriminimin. Deklarata i portretizon njerëzit LGBTQI+ si të çoroditur, të këqij, të panatyrshëm, të paligjshëm, se janë një e keqe që duhet çrrënjosur. Gjuha në deklaratë është një shembull tipik i gjuhës së urrejtjes që duhet të kufizohet në shoqëritë demokratike.”
Redaksia e portalit A1ON.mk në përgjigjen e saj e interpreton ankesën si tentativë për censurë nga “Margjinat” kur bëhet fjalë për komunitetin LGBTQI+:
“A1on po përcjell një komunikatë të një partie dhe do të vazhdojë ta bëjë këtë edhe në të ardhmen pa kërkuar mendimin e organizatave joqeveritare se si duhet të raportojë. Çdo qëndrim është i rëndësishëm për ne. Në rastin konkret nuk ka thirrje për dhunë, ka kualifikime që dëgjohen përditë për grupe të ndryshme të shoqërisë, por është gjithmonë problematike nëse ato i referohen komunitetit LGBT. A1on nuk është gjithmonë dakord me pikëpamjet e shprehura, por kjo nuk do të thotë që ne nuk do t’i përcjellim ato në publik.”
Megjithatë, Komisioni i Ankesave pranë KEMM konstatoi se ankesa nga MARGJINAT ishte e bazuar dhe se teksti ishte në kundërshtim me nenin 10 të Kodit të Gazetarëve.
Në periudhën para zgjedhjeve parlamentare dhe presidenciale në maj 2024, ishim dëshmitarë të shumë devijimeve të tjera nga rregullat e gazetarisë për raportim të saktë, të drejtë dhe të paanshëm, veçanërisht në bazë gjinore.
Analiza e publikuar nga Instituti për Studime të Komunikimit (ISK) me titull ”Barazia gjinore në kohën e dezinformatave gjinore“ [vi] konkludon që në fillim se “mediat kanë mundësuar një përfaqësim të gjerë të narrativave anti-gjinore në hapësirën mediatike, duke kontribuar kështu në vendosje dhe përhapje të dezinformatave gjinore në raportim të ngjarjeve në lidhje me projekt-ligjin për barazi gjinore dhe ndryshimet në Ligjin për regjistrimin amë.”
Analiza bazohet në raportet gazetareske për ngjarjet në lidhje me Paradën e Krenarisë në Shkup në maj 2023 dhe protestën e organizuar nga Kisha Ortodokse Maqedonase (KOM) dhe organizata të tjera konservatore dhe fetare një muaj më vonë. Janë analizuar mbi 1000 raporte online dhe 7000 komente mbi përmbajtjen mediatike të publikuara në Facebook.
“Kur bëhet fjalë për dezinformimin, nga analiza mund të shohim se media nuk i përmbahet udhëzimeve për raportimin etik të mediave online. Duke marrë parasysh se shumica e raportimeve janë reduktuar në raportim të thatë të deklaratave dhe njoftimeve, më së shpeshti duke përfshirë vetëm njërën nga palët kundërshtare, mediat reduktohen në transmetues të thjeshtë të “fakteve të servirura”. Raportet gazetareske nuk hyjnë më thellë në përmbajtjen e deklaratave të transmetuara, nuk japin një rishikim kritik, pra është e qartë se pretendimet që transmetohen nuk janë verifikuar. Në këtë mënyrë mediat nuk e lejojnë audiencën të bëjë dallimin mes fakteve dhe dezinformatave…Përveç kësaj, gazetarët vënë fokusin në lajme nga të cilat mund të riprodhohen titujt sensacionalistë”, thuhet në përfundimin e këtij punimi.
Rrjetet sociale, podkastet, YouTuberët, ndikuesit (influencuesit) – sfida të reja të mëdha, si për mediat, ashtu edhe për të drejtat e njeriut
Në një epokë të zhvillimit të shpejtë teknologjik, kur komunikimet mes “medias” dhe publikut po marrin përkufizime të reja, respektimi i standardeve profesionale dhe normave etike në raportim është një sfidë gjithnjë në rritje. Në kushte të mosrregullimit, jo vetëm të mediave online, por edhe të të gjitha burimeve të tjera të informacionit online (YouTuberëve, ndikuesve, podcasterëve, TikTokerëve…) ku është fokusuar pothuajse tërësisht e publiku i të rinjve, nuk mund të gjinden plotësisht as organizatat e mëdha ndërkombëtare, e jo vetëm organizatat e brishta të shoqërisë civile si këshillat e etikës me sanksionet e tyre morale dhe mekanizmat vetërregullues.
Mbrojtja dhe përkushtimi për respektimin e të drejtave të njeriut në të gjitha sferat mbetet detyrë kryesore e mediave, por tashmë edhe e rrjeteve të mëdha sociale, të cilat kanë dëshmuar se luajnë një rol jashtëzakonisht të rëndësishëm në formësimin e opinionit publik të qytetarëve. E drejta e lirisë së shprehjes nuk duhet të rrezikohet, si themeli i vlerave demokratike, por, në të gjithë këtë shpërthim të informacionit në të gjitha kanalet, është e nevojshme një përgjigje e koordinuar nga shumë palë të interesuara (institucionet shtetërore dhe sektori joqeveritar) për të parandaluar shpërthimin edhe të dezinformimt dhe gjuhës së urrejtjes. Mbështetja për programet e arsimimit mediatik dhe digjital do t’i fuqizojë përdoruesit e burimeve të informacionit në internet për të njohur, parandaluar dhe penguar përhapjen e narrativave dhe propagandës së dëmshme.
Bashkimi Evropian miratoi ligjin EMFA (European Media Freedom Act)[vii] për të garantuar mbrojtjen e lirisë së medias dhe pluralizmit në vendet e BE, dhe Brukseli pret që ky legjislacion të zbatohet edhe në vendet kandidate për anëtarësim. EMFA mbron pavarësinë e gazetarisë dhe medias nga presionet politike dhe ekonomike, si dhe nga çdo ndërhyrje në politikën editoriale. EMFA bën thirrje për transparencë në pronësinë e medias për t’i ofruar publikut një pamje të qartë se kush zotëron dhe kontrollon median. Ky ligj nxjerr në pah rëndësinë e sigurisë së gazetarëve, offline dhe online, veçanërisht në kohën e kërcënimeve të shtuara dhe mbikëqyrjes së fshehtë.
Në rrethana të tilla, më e pakta që pritet është që gazetarët dhe mediat të kujdesen në mënyrë të barabartë për të drejtat e të gjitha komuniteteve të tjera, pavarësisht nëse janë të vogla, të mëdha, etnike, fetare, gjinore apo shëndetësore.
(Autorja është drejtoreshë ekzekutive e Këshillit për Etikë në Mediat në Maqedoni)
—
Referencat:
[i] Vendimi i Komisionit për Ankesa të Këshillit të etikës në media të Maqedonisë në bazë të një ankese të pranuar nga Katerina Stanishleviq, në dispozicion në: https://complaints.semm.mk/wp-content/uploads/Odluka-Katerina-Stanishlevikj-za-TV-21.pdf
[ii] Shih: Informacion statistikor (nga krijimi i Komisionit të Ankesave deri më tani), në dispozicion në: https://complaints.semm.mk/
[iii] Udhëzime për raportimin etik në mediat online (Zbatimi i Kodit të Gazetarëve në sferën online), në dispozicion në: https://semm.mk/wp-content/uploads/2021/03/Ethical_Guidelines_AL.pdf
[iv] Akti i Shërbimeve Digjitale të Bashkimit Evropian, në dispozicion në: https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/europe-fit-digital-age/digital-services-act_en
[v] Vendimi i Komisionit për Ankesa të Këshillit të etikës në media të Maqedonisë në bazë të ankesës së pranuar nga Koalicioni për të drejtat seksuale dhe shëndetësore të komuniteteve të margjinalizuara MARGJINAT – Shkup, në dispozicion në: https://complaints.semm.mk/wp-content/uploads/Odluka-Margini-za-A1on-mk.pdf
[vi] “Analiza e përmbajtjes me bazë gjinore: Barazia gjinore në një kohë të keqinformimit gjinor”, autorë Bojana Jovanovska, Jovana Jovanovska, Instituti për studime të komunikimit, 2023, në dispozicion në: https://cdn.iks.edu.mk/wp-content/uploads/2023/10/rodovata-ednakvost-vo-vreme-na-rodovi-dezinformacii.pdf
[vii] European Media Freedom Act, në dispozicion në: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32024R1083
—
Instituti për Media dhe Analitikë IMA jo çdoherë pajtohet me qëndrimet e dhëna në shkrimet dhe analizat autoriale, mirëpo e vlerëson lartë kontributin e secilit autor dhe kontributin e ekspertëve mediatik për zhvillimin e një debati të argumentuar me vështrime të ndryshme për të avancuar gjendjen në hapësirën mediatike në Maqedoninë e Veriut


