Rrjetet sociale, portalet e internetit dhe gjuha e urrejtjes

 

Shkruan: SLLAVICA ANASTASOVSKA

1. Hyrje

Në botën e sotme digjitale, mediat sociale luajnë një rol qendror në krijimin, shpërndarjen dhe konsumimin e informacionit. Megjithatë, ky revolucion digjital ka sjellë edhe sfida serioze, veçanërisht në kuadrin e rregullimit të përmbajtjeve të publikuara në internet. Pyetjet në lidhje me përgjegjësinë e platformave për përmbajtjen e krijuar nga përdoruesit janë gjithnjë e më aktuale, pasi mediat sociale bëhen një fushëbetejë kryesore për përhapjen e dezinformatave, gjuhës së urrejtjes dhe formave të tjera të abuzimit.

Në kontekstin e të rinjve, të cilët janë ndër përdoruesit më aktivë të rrjeteve sociale, çështja e arsimimit mediatik është kyçe. Hulumtimet tregojnë se të rinjtë janë të ndjeshëm ndaj dezinformatave dhe gjuhës së urrejtjes, gjë që tregon nevojën për edukim më të madh mbi të menduarit kritik dhe përdorimin e përgjegjshëm të platformave digjitale. Ekzistojnë gjithashtu iniciativa globale për rregullimin e përmbajtjes në internet, si Akti Evropian i Shërbimeve Digjitale (DSA) dhe politika të tjera ndërkombëtare dhe rajonale, të cilat synojnë të krijojnë një ekuilibër midis lirisë së shprehjes dhe mbrojtjes nga abuzimi.

Në vitin 2024, Komiteti i Helsinkit zbatoi një hulumtim në lidhje me të drejtat digjitale – Vlerësim i njohurive, aftësive dhe qëndrimeve te nxënësit e shkollave të mesme[i], në të cilin 49% e të anketuarve treguan se nuk kishin marrë edukim formal mbi arsimimin mediatik, 19,5% e të anketuarve treguan se nuk janë të njohur me mekanizmat që ekzistojnë për raportimin dhe luftimin e lajmeve të rreme dhe dezinformatave në platforma të caktuara online, dhe 60% e të anketuarve besojnë se edukimi i arsimimit mediatik duhet të jetë pjesë e detyrueshme e kurrikulës shkollore.

Megjithatë, në një ortek informacionesh dhe shkëmbimesh në hapësirën online dhe në rrjetet sociale, përveç gjuhës së urrejtjes që përhapet përmes postimeve nga profilet private, portalet e internetit harrojnë detyrimin për të moderuar komentet që paraqesin përhapje të gjuhës së urrejtjes, përçmim dhe nxitje të dhunës ndaj grupeve të caktuara.

Vendimi i Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GjEDNj) në rastin e vitit 2015 “Delfi AS kundër Estonisë” është një precedent që e hapi këtë diskutim, duke ngritur pyetjen: Deri në çfarë mase duhet të jenë përgjegjës portalet e internetit për përmbajtjen e publikuar nga përdoruesit e tyre?

2. Metodologjia

Kjo analizë synon të japë një pasqyrë kritike të situatës në hapësirën online, me theks të veçantë në diskursin në mediat sociale dhe me fokus kryesor gjuhën e urrejtjes që nuk ka arritur të moderohet nga portalet online.

Sipas të dhënave nga ueb platforma e Komitetit të Helsinkit për regjistrimin e gjuhës së urrejtjes, www.govornaomraza.mk, Në periudhën nga 1 janari deri më 30 tetor 2024 janë regjistruar gjithsej 1.171 raste. Format më të zakonshme të gjuhës së urrejtjes këtë vit lidhen edhe me përkatësinë etnike dhe nacionale, e ndjekur nga afër nga gjuha e urrejtjes drejtuar personave LGBTQI+.

Analiza thekson se moderimi i postimeve dhe komenteve që bëhen virale përbën një sfidë të konsiderueshme për platformat online, por ato gjithashtu përfaqësojnë shkelje nga krijuesit e përmbajtjes. Prandaj, teksti fokusohet në shembuj konkretë nga praktika e shkeljeve që ndodhin në këtë fushë, veçanërisht në tema që shkaktojnë paragjykime dhe gjenerojnë gjuhë të urrejtjes, e cila është e dukshme në komentet në rrjetet sociale.

3. Tendencat aktuale dhe shembuj të gjuhës së urrejtjes në internet

Nga puna e Komitetit të Helsinkit dhe nga rastet e regjistruara këtë vit janë evidentuar tendenca që lidhen me sistemin socio-politik. Nga janari deri në tetor të vitit 2024, gjuha e urrejtjes në Maqedoninë e Veriut u rrit ndjeshëm, veçanërisht bazuar në përkatësinë etnike, politike dhe orientimin seksual.

Periudha parazgjedhore solli një intensifikim të tensioneve etnike, ndërsa gjuha e urrejtjes u nxit edhe nga deklaratat etno-nacionaliste të liderëve politikë. Komuniteti LGBTQI+ ishte i ekspozuar ndaj sulmeve homofobike, veçanërisht gjatë Muajit të Krenarisë – qershor. Kërcënime dhe komente ofenduese janë vërejtur gjithashtu në mediat sociale, shpesh të drejtuara ndaj grave, transgjinorëve dhe personave interseks. Episodet e gjuhës së urrejtjes ndëretnike u nxitën edhe më shumë nga disa incidente, si ndërrimi i flamurit në Korabin e Madh dhe thyerja e pllakës përkujtimore në Karpallëk, apo incidentet e fundit me flamujt në fund të muajit nëntor.

Komiteti i Helsinkit ka reaguar rregullisht duke ngritur kallëzime penale kundër individëve që përhapin urrejtje në internet dhe bëjnë thirrje për dhunë. Megjithatë, rrjetet sociale mbetën një burim kryesor për përhapjen e dezinformatave dhe nxitje të urrejtjes, dhe e konfirmuan edhe më tej praninë e stigmatizimit dhe diskriminimit në shoqëri.

4. Raste të regjistruara në platformën www.govornaomraza.mk

4.1 Nxitja e urrejtjes dhe dhunës ndëretnike në komentet në rrjetet sociale

Titulli: Vetëm një ditë pas 23-vjetorit u thye pllaka e mbrojtësve të rënë pranë Karpallëkut (video)[ii]

Më 10 gusht 2024 në rrjetin social Facebook, portali Markukule.mk e ka publikuar lajmin për dëmtimin e pllakës përkujtimore të mbrojtësve në afërsi të Karpallëkut. Në këtë lajm janë vërejtur komente që përmbajnë gjuhë të urrejtjes dhe nxitje për dhunë në bazë të përkatësisë etnike.

 

 

 

 

4.2. Nxitja e gjuhës së urrejtjes bazuar në orientimin seksual dhe identitetin gjinor përmes dezinformatave dhe sensacionalizmit

Titulli: Mashkull biologjik boksoi me grua në Lojërat Olimpike të Parisit: Italiania e dorëzoi ndeshjen me lot në sy pas 45 sekondash luftë[iii]

Portali Markukule.mk më 1 gusht 2024 publikoi përmbajtje me titull sensacionalist “Mashkull biologjik boksoi me grua në Lojërat Olimpike të Parisit: Italiania e dorëzoi ndeshjen me lot në sy pas 45 sekondash luftë”. Përmbajtja e publikuar në rrjetet sociale për fitoren e boksieres algjeriane Iman Khelif, për të cilën dolën informacione të pakonfirmuara në media se është një person interseks, shkaktoi gjuhë urrejtjeje dhe gjuhë ngacmuese bazuar në orientim seksual dhe identitet gjinor në komentet e lexuesve, të nxitura nga vetë titulli.

 

  

4.3 Gjuha e urrejtjes lidhur me Paradën e Krenarisë

Titulli: ” Spektakolarisht të padëgjueshëm!” – Parada e Krenarisë në Shkup[iv]

Para dhe pas Paradës së Krenarisë, e cila u mbajt më 22 qershor 2024 në Shkup, në rrjetet sociale u vërejt gjuhë virale e urrejtjes, e cila përmbante rrezikim të sigurisë, kërcënime, thirrje për dhunë dhe ngacmime ndaj komunitetit LGBTQI+. Për shembull, nën publikimin e portalit A1on me titull “Nën moton “Spektakolarisht të padëgjueshëm!” Sot në Shkup, Parada e pestë e Krenarisë” u regjistruan mbi 1.000 komente negative me urrejtje, fyerje, nënçmim, nxitje për dhunë dhe kërcënime ndaj komunitetit LGBTQI+.

Komiteti i Helsinkit ngriti kallëzim penal kundër 9 personave për komente në rrjetin social Facebook për rrezikim të sigurisë (neni 144 paragrafi 5 i Kodit Penal) dhe për përhapje të gjuhës ksenofobike dhe raciste përmes sistemit kompjuterik (neni 394d i Kodit Penal).

 

4.4 Miratimi i dhunës në familje dhe mbi bazë gjinore në komente në rrjetet sociale

Titulli: Tragjedi në Slloveni – Burri nga Prilepi qëllon një grua, pastaj i merr jetën[v]

Më 25 shtator 2024, portali Markukule.mk shpëndau lajmin në Facebook për një femicid të kryer në Slloveni nga një shtetas i Maqedonisë. Në këtë postim janë vërejtur komente që kanë qenë në drejtim të miratimit të femicidit dhe dhunës mbi bazë gjinore.

Komentet e tilla shkaktojnë dëm i cili, para së gjithash, për shkak të nxitjes së dhunës dhe mungesës së dënimit të qartë nga publiku, i dekurajon më tej viktimat që vuajnë dhunën që t’i kundërvihen dhe ta raportojnë atë.

 

5. Raporti i KPMD: Shumica e rasteve të diskriminimit në informimin publik dhe media

Komisioni për parandalim dhe mbrojtje nga diskriminimi (KPMD) në Republikën e Maqedonisë së Veriut është organ i pavarur, i cili synon të sigurojë barazi dhe mbrojtje të të gjithë qytetarëve nga çdo formë e diskriminimit. I themeluar në bazë të Ligjit për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi, ky komision ka mandat të shqyrtojë ankesat e qytetarëve, të kryejë hetime, të propozojë masa për përmirësimin e situatës dhe të ndërgjegjësojë publikun për rëndësinë e barazisë dhe të drejtave të njeriut. Komisioni gjithashtu luan një rol kyç në monitorimin dhe veprimin ndaj ankesave edhe për ngacmimet përmes informimit publik dhe mediave sociale.

Në raportin vjetor të Komisionit[vi] është konstatuar se lëndët më të shumta për mbrojtje nga diskriminimi të pranuara në vitin 2023 kanë qenë në fushën e informimit publik dhe mediave (48,18%). Sa i përket rasteve të diskriminimit të vërtetuar në fushën e informimit publik dhe medias, 13 prej tyre (72%) u referohen ngacmimeve dhe/ose gjuhës që shkakton thirrje, nxitje dhe udhëzime për diskriminim në internet. Nga të tjerat, tre raste janë për përmbajtje të publikuara në portalet e internetit dhe dy për deklarata me përmbajtje shqetësuese me bazë diskriminuese të dhëna në një emision televiziv. Bazat diskriminuese të identifikuara më shpesh janë orientimi seksual (61,11%), identiteti gjinor (61,11%), përkatësia kombëtare ose etnike (27,78%) dhe përkatësia në një grup të margjinalizuar (22,22%).

6. Përgjegjësia për komentet e palëve të treta në internet – praktika gjyqësore e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut

Aktgjykimi i Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GjEDNj) në rastin “Delphi AS kundër Estonisë”[vii] (2015) krijon një precedent në lidhje me rregullimin e përgjegjësisë së portaleve të internetit për komentet e publikuara nga palët e treta.

Rasti ka të bëjë me një nga internet portalet më të mëdha të lajmeve në Estoni, i cili ka lejuar komente te artikujt e botuar pa redaktim paraprak. Pas publikimit të një artikulli që ka nxitur komente fyese dhe nënçmuese, GjEDNj konfirmoi se portali ishte përgjegjës për përmbajtjen. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut konstatoi se ankuesi ka pasur mundësi t’i parashikojë reagimet negative dhe duhej të kishte marrë masa për t’i parandaluar ato, duke theksuar se liria e fjalës nuk përfshin mbrojtjen e gjuhës së urrejtjes ose nxitjen e dhunës. Vendimi thekson se portalet që kanë kontroll mbi përmbajtjen e publikuar duhet të krijojnë mekanizma efektivë për të mbrojtur reputacionin dhe të drejtat e të tjerëve. GjEDNj arriti në përfundim se ndërhyrja në lirinë e fjalës ishte proporcionale, legjitime dhe në përputhje me kufizimet ligjore për të mbrojtur të drejtat e të tjerëve, duke theksuar nevojën për një ekuilibër midis lirisë së fjalës dhe të drejtës për privatësi.

Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut (GjEDNj) nënvizon se liria e fjalës nuk është absolute dhe se duhet të sigurohet mbrojtja e të drejtave të të tjerëve, përfshirë reputacionin. Kjo imponon një detyrim për portalet e internetit për të marrë masa proaktive për të monitoruar dhe hequr përmbajtjen e paligjshme, veçanërisht kur ato kanë kontroll të konsiderueshëm mbi përmbajtjen në platformat e tyre.

7. Rekomandime

Nga gjetjet dhe shembujt e paraqitur në këtë analizë, mund të nxirren këto rekomandime:   

  1. Mediat online, pra portalet e internetit, duhet të përditësojnë rregullisht politikat dhe praktikat e tyre në përputhje me detyrimet ligjore dhe standardet ndërkombëtare për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, të cilat vlejnë për publikimet e tyre si dhe për komentet e lexuesve në faqet e tyre në mediat sociale.
  2. Përveç detyrimeve ligjore, portalet e internetit janë gjithashtu të detyruar të respektojnë rregullat etike dhe mekanizmat e vetërregullimit, si Kodin e Gazetarëve dhe Udhëzimet për raportimin etik në mediat online, të cilat i detyrojnë që të kontrollojnë rregullisht dhe të heqin menjëherë komentet e përdoruesve të publikuara nën përmbajtjet në faqet e internetit ose në rrjetet sociale që përmbajnë gjuhë të urrejtjes dhe kanë potencial për të shkaktuar pasoja të dëmshme në shoqëri;
  3. Mediat/portalet online duhet të vendosin rregulla të qarta për komentet dhe të zbatojnë mekanizma efektivë të moderimit, duke përfshirë filtrimin automatik të fjalëve fyese dhe punësimin e moderatorëve për të monitoruar përmbajtjen.

 

(Autorja është këshilltare ligjore dhe koordinatore e projekteve në Komitetin e Helsinkit për të Drejtat e Njeriut)

—

Referencat:

[i] L.Pecova-Ilievska, Analiza e rezultateve të hulumtimit lidhur me të drejtat digjitale – Vlerësimi i njohurive, shkathtësive dhe qëndrimeve te nxënësit e shkollave të mesme, 2024, në dispozicion në: https://mhc.org.mk/analyzes/analiza-na-rezultatite-od-istrazhuvanje-povrzano-so-digitalnite-prava-procena-na-znaenje-veshtini-i-stavovi-kaj-srednoshkolcite/

[ii] Botim i portalit Markukule në rrjetin social Facebook, në dispozicion në: https://www.facebook.com/markukule/posts/pfbid02rUuYijzFSGpnx6jXhmgEhkD3F9V8ncXbCZGQgWELXUBmGnhCwM88YE59DwCpMC8Bl

[iii] Botim i portalit Markukule në rrjetin social Facebook, në dispozicion në: https://www.facebook.com/markukule/posts/pfbid02sB6WA66DEXV3eAYpqwqQBGVrzFJrQDZpgKUMvUcKS3q6FVsxW6C4os76UHyK5J4Ql

[iv] Botim i portalit A1ON në rrjetin social Facebook, në dispozicion në: https://www.facebook.com/story.php?story_fbid=7699136806828516&id=281596268582644&rdid=c3rC074fVmDJmGob

[v] Botim i portalit Markukule në rrjetin social Facebook, në dispozicion në: https://www.facebook.com/markukule/posts/pfbid02K4DAbWAZFAHLAw5j6rHSJH3uPVgdi6wB1qMvNAuD7nLQQkv33drTSANvVKYAi8Mul

[vi] Raporti i Komisionit për parandalimin dhe mbrojtjen nga diskriminimi, 2023, në dispozicion në: https://kszd.mk/wp-content/uploads/2024/05/%D0%93%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%88%D0%B5%D0%BD-%D0%B8%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98-%D0%BD%D0%B0-%D0%9A%D0%A1%D0%97%D0%94-%D0%B7%D0%B0-2023-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0.pdf

[vii] Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut, Aktgjykimi, “Delphi AS kundër Estonisë”, në dispozicion në: https://hudoc.echr.coe.int/eng#{%22itemid%22:[%22001-155105%22]}

 

—

Instituti për Media dhe Analitikë IMA jo çdoherë pajtohet me qëndrimet e dhëna në shkrimet dhe analizat autoriale, mirëpo e vlerëson lartë kontributin e secilit autor dhe kontributin e ekspertëve mediatik për zhvillimin e një debati të argumentuar me vështrime të ndryshme për të avancuar gjendjen në hapësirën mediatike në Maqedoninë e Veriut