Censura, bojkotimi dhe kufizimi i hapësirës për veprim të aktivistëve të LGBTQI+ dhe artistëve si rezultat i gjuhës së urrejtjes

 

Shkruajnë: m-r MANJA VELIÇKOVSKA, m-r GRACIJA ATANASOVSKA, m-r SARA MILENKOVSKA

1. Gjuha e urrejtjes – rezultat i rritjes së mobilizimeve antigjinore dhe mosveprimit institucional

Për të shqyrtuar fenomenin e gjuhës së urrejtjes në media dhe komunikimin publik, është e nevojshme të vështojmë dy aspekte kyçe që përcaktojnë kontekstin më të gjerë sociokulturor dhe institucional.

Aspekti i parë ka të bëjë me intensifikimin e mobilizimeve antigjinore në Maqedoni, të cilat nxisin linçime publike dhe jo vetëm që forcojnë diskriminimin dhe gjuhën e urrejtjes, por edhe e transformojnë komunikimin publik duke inkuadruar retorika që legjitimojnë këto diskurse si të pranueshme në shoqëri. Këto struktura joformale, të cilat janë të afërta me praktikat “fisnore,” krijojnë një atmosferë të jotolerancës dhe përforcojnë kulturën e urrejtjes në shoqëri.

Aspekti i dytë lidhet me inercinë institucionale afatgjate, neglizhimin dhe ndonjëherë inkurajimin e diskriminimit dhe gjuhës së urrejtjes nga institucionet, veçanërisht kur ato janë të drejtuara ndaj LGBTQI+. Kjo gjendje është rezultat i një mosveprimi tradicional institucional, i cili ka krijuar një kulturë të pandëshkueshmërisë dhe normalizimit të praktikave që shkelin të drejtat e njeriut. Institucionet jo vetëm që injorojnë këto probleme, por gjithashtu janë pasive në sigurimin e mekanizmave për mbrojtjen e grupeve të margjinalizuara, duke mundësuar ruajtjen e pabarazive shoqërore[i].

Vazhdimësia historike e mosveprimit institucional, veçanërisht në polici, prokurori dhe gjyqësor, kontribuon drejtpërdrejt në vazhdimin e diskriminimit gjinor dhe gjuhës së urrejtjes. Këto tre shtylla institucionale kanë shfaqur modele të përsëritura të injorimit, mosveprimit dhe njëanshmërisë, duke forcuar armiqësinë ndaj komunitetit LGBTQI+ dhe duke legjitimuar pabarazinë shoqërore. Në këtë mënyrë, institucionet jo vetëm që nuk i ndëshkojnë autorët e gjuhës së urrejtjes, por edhe riprodhojnë padrejtësinë përmes inercisë dhe njëanshmërisë së tyre. Këto dukuri nuk janë rezultate pasive të “mospërfilljes,” por janë pjesë e një logjike të vetëdijshme të shtypjes, të internalizuar institucionalisht, e cila minon përpjekjet për përfshirje dhe barazi.

Përveç kësaj, mobilizimet antigjinore[ii] nga viti 2021 kanë forcuar dukshëm narrativat e tyre, duke ndikuar në punën e institucioneve dhe duke rritur gjuhën e urrejtjes përmes targetimit strategjik të aktivistëve dhe artistëve LGBTQI+. Këto lëvizje janë aktive në rrjetet sociale, ku nxisin në mënyrë aktive gjuhë urrejtjeje të drejtuar ndaj atyre që trajtojnë temat LGBTQI+ në veprat e tyre. Prania e tyre në këto platforma rrit frikën dhe censurën, duke kufizuar hapësirën për shprehje të lirë dhe diskurs kritik.

Teksti përdor një metodologji të kombinuar kualitative, e cila përfshin analizë përshkruese dhe hermeneutike kritike si dhe analizë diskursive. Kjo qasje shqyrton rolin e gjuhës në krijimin dhe mbajtjen e marrëdhënieve shoqërore të fuqisë, pabarazive dhe ideologjive, duke hulumtuar njëkohësisht se si lëvizjet shoqërore dhe institucionet legjitimojnë ose shtypin diskurset e ndryshme. Të dhënat primare janë mbledhur përmes platformës për dokumentimin e rasteve të Koalicionit MARGJINAT, reagimeve publike dhe hulumtimeve të mëparshme, me fokus në ngjarjet e vitit 2024 dhe lidhjen e tyre të ndërsjellë.

2. Gjuha e urrejtjes dhe zvogëlimi i hapësirës për veprim të aktivistëve LGBTQI+

2.1. Anulohet prania së një aktiviste transgjinore në publik për shkak të gjuhës së urrejtjes

Në prill të këtij viti, Shoqata e Studentëve të Mjekësisë së Maqedonisë (SHSMM) organizoi një ngjarje me titull “Rruga e tranzicionit”, me qëllim që t’i afrojë aspektet shëndetësore të tranzicionit mjekësor të personave transgjinorë për studentët e Fakultetit të Mjekësisë. Folësja kryesore e planifikuar për këtë ngjarje duhej të ishte aktivistja për të drejtat e personave transgjinorë, Lilla Miliq, e cila përmes përvojës së saj personale do të prezantonte kompleksitetin dhe nevojat që përfshin procesi i tranzicionit.

Megjithatë, ngjarja u anulua një ditë para mbajtjes së saj, si pasojë e presioneve nga strukturat antigjinore. Këto struktura, të udhëhequra nga figura publike me role në organizata politike dhe qytetare, dhe më saktësisht nga Gordana Goxho, përfaqësuese e grupit “Koalicioni për Mbrojtjen e Fëmijëve” dhe anëtare e presidiumit të partisë së djathtë dhe pro-ruse Rodina, e orientuan diskursin e tyre antagonist drejt delegjitimimit të temës dhe pengimit të debatit për të në një kontekst akademik. Ky reagim përjashtoi mundësinë për një diskutim të frytshëm dhe konstruktiv brenda komunitetit akademik, duke e zëvendësuar me një retorikë që forcon margjinalizimin e personave transgjinorë dhe nevojat e tyre shëndetësore.

Anulimi i ngjarjes pasqyroi nënshtrimin e institucioneve ndaj presioneve të jashtme dhe ngriti pyetje serioze mbi aftësinë e hapësirave akademike për të mbetur terrene autonome për mendim kritik dhe emancipim shoqëror. Në vend që të shërbente si mundësi për të njohur sfidat komplekse shëndetësore dhe shoqërore me të cilat përballen personat transgjinorë, diskursi publik u shndërrua në një fushatë për shtypjen e dialogut të hapur. Për më tepër, aktorët antigjinorë, në këtë rast, u bënë thirrje dhe udhëzuan prindërit dhe qytetarët për mënyrën se si të reagonin, duke premtuar se reagimet e tyre do të përcilleshin te Fakulteti i Mjekësisë. Thirrjet e tyre për “mirësjellje” ishin vetëm një iluzion i deklarimit për maturi, ndërsa retorika që përdornin nxiste qëllimisht urrejtje, duke krijuar një atmosferë toksike në hapësirën publike.

“Ne, si qytetarë dhe prindër të ndërgjegjshëm, refuzojmë që fëmijët tanë të marrin pjesë në ligjërata të organizuara nga aktivistët gjinorë dhe i bëjmë thirrje ekipit të SHSMM që të mbajë përgjegjësi për këtë ndërmarrje, përmes së cilës hapet rruga për normalizimin dhe futjen e normave transgjinore në shoqëri. (…) Duke pasur parasysh se na kanë bllokuar për të mos mundur të komentojmë, ju inkurajojmë të shkruani një koment të mirëfilltë, pa ofendime dhe pa gjuhë të dhunshme, por me një mospajtim të qartë dhe konciz ndaj gënjeshtrave antishkencore që përhapen në fakultetet tona, në komentet mbi reagimin tonë.” (“Koalicioni për Mbrojtjen e Fëmijëve”, Facebook, prill 2024).

Presionet nga lëvizjet kundër gjinore ishin një faktor kyç, por jo i vetmi për anulimin e ngjarjes. Një pjesë e madhe e përgjegjësisë qëndron te organizatorët, të cilët nuk përgatitën një strategji adekuate për përballje me reagimet e pritshme në një mjedis konservator. Në vend që t’i nënshtroheshin vetë-censurës, ata duhet të kishin siguruar një përgjigje që do të ruante dinjitetin dhe të drejtën e personave transgjinorë për shfaqje publike. Në fakt, pas reagimeve në publik, SHSMM kërkoi ndjesë në rrjetet sociale, duke iu drejtuar opinionit dhe Dekanatit të Fakultetit të Mjekësisë, duke sqaruar se titulli fillestar i ngjarjes, “Shëndetësia inkluzive për të gjithë”, kishte shkaktuar konfuzion te autoritetet e fakultetit për temën e saj të vërtetë, duke e përshkruar anulimin si “keqkuptim”.

“Kërkojmë falje publike për keqkuptimin dhe distancohemi nga kontroversat. Ngjarja nuk ishte kontrolluar siç duhet nga brenda dhe ishte raportuar gabimisht në Dekanat. Si rezultat, ligjërata është anuluar dhe të gjitha postimet e lidhura me të janë mënjanuar” (Shoqata e Studentëve të Mjekësisë së Maqedonisë – SHSMM, Facebook, prill 2024).

Në kaosin e dezinformatave dhe gjuhës së urrejtjes, më të prekurit nga censura nuk ishin as Dekanati dhe as studentët, ndonëse edhe ata u privuan nga njohuri të rëndësishme, por folësja e ftuar dhe komuniteti më i gjerë transgjinor. Atyre iu dërgua një mesazh i qartë, se trupat dhe identitetet transgjinore nuk i përkasin hapësirës publike. Ky ishte një akt përjashtimi dhe dhune simbolike që forcoi margjinalizimin e tyre, duke shtypur narrativat transgjinore dhe duke mbajtur hapësirën publike si një fushë pabarazie.

Në fakt, brenda vetëm një ore, aktivistja mori qindra komente shqetësuese të mbushura me gjuhë urrejtjeje, të drejtuara drejtpërdrejt ndaj saj. Rasti u dokumentua nga Koalicioni Margjinat dhe u raportua te Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut, e më vonë edhe në Prokurorinë Publike. Pasojat e këtij agresioni online ishin thellësisht traumatike për Miliq, e cila përjetoi dhimbje të fuqishme psikologjike, përfshirë frikën, turpin dhe ndjenjën e dinjitetit të cenuar. Ky përjetim rriti nivelin e saj të ankthit dhe e detyroi të tërhiqej dukshëm nga hapësira publike. Ajo iu nënshtrua vetë-censurës dhe e fshiu profilin e saj në Facebook si përpjekje të fundit për mbrojtje nga sulmet e mëtejshme. Kjo situatë tregoi se si hapësira digjitale, që supozohet të shërbejë për shkëmbim të lirë të opinioneve, mund të bëhet një mjet dhune që kufizon dhe shuan të drejtat e individëve, veçanërisht të atyre që janë mbrojtës të të drejtave të njeriut. Përmes përjashtimit sistematik të viktimave, sulmet e tilla mbyllën hapësirën për debat publik dhe normalizuan frikën si metodë për të heshtur mendimet ndryshe.

Kjo retorikë stigmatizoi komunitetin transgjinor dhe i largoi institucionet nga temat që sfidojnë normat tradicionale gjinore. Duke iu nënshtruar këtyre presioneve, institucionet akademike legjitimuan përjashtimin dhe pabarazinë, duke ngushtuar më tej hapësirën veçmë të kufizuar për mbrojtjen e të drejtave të personave transgjinorë. Ky akt krijoi një efekt frikësimi, duke dekurajuar studentët dhe profesorët që të angazhohen në çështje kritike mbi gjininë dhe shëndetin, duke rrezikuar më tej përpjekjet për barazi gjinore në një mjedis shoqëror armiqësor.

Nga ana tjetër, anulimi i ngjarjes u dënua nga Instituti për Studime Gjinore dhe aktivistët për të drejtat e njeriut, të cilët e cilësuan atë si një sulm ndaj lirisë akademike dhe diskursit shkencor. Ata theksuan vendimin si një simptomë të censurës më të gjerë dhe margjinalizimit të temave shëndetësore për personat transgjinorë në arsimin mjekësor, nën ndikimin e ideologjive  antigjinore që paraqesin të drejtat transgjinore si të kontraverse dhe të dëmshme.

Rasti gjithashtu u raportua në Prokurorinë Publike përmes Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut, i cili ngriti kallëzim penal kundër personit juridik “Shoqata Koalicioni për Mbrojtjen e Fëmijëve” dhe ndaj Gordana Goxho, për shpërndarje të materialeve raciste dhe ksenofobike përmes sistemit kompjuterik, sipas Nenit 394-g nga Kodi Penal. Kallëzimi kishte të bënte me postimet dhe komentet që përmbanin gjuhë të urrejtjes në rrjetin social Facebook dhe bënin thirrje për diskriminim dhe armiqësi ndaj komunitetit trans. Mirëpo, në këtë rast, Prokuroria Themelore Publike konstatoi se nuk ka prova të mjaftueshme për të vërtetuar se është kryer vepra penale, gjegjësisht se postimet në rrjetet sociale nuk përmbajnë elemente që mund të plotësojnë thelbin juridik të veprës penale të përhapjes së materialeve raciste dhe ksenofobike, dhe për më tepër përcaktoi se “komuniteti trans nuk është i rregulluar zyrtarisht dhe ligjërisht në legjislacionin kombëtar”. Rrjedhimisht, Prokuroria Publike konstaton se postimet në Facebook nuk kishin për qëllim përhapjen e urrejtjes, diskriminimit apo dhunës ndaj këtij komuniteti. Thënë shkurt, kallëzimi penal u hodh poshtë nga Prokuroria Themelore Publike për shkak të mungesës së elementeve të veprës penale dhe provave të vërtetuara[iii]. Të njëjtin mendim më pas e konfirmoi edhe Prokuroria e Lartë Publike, e cila e refuzoi ankesën dhe e konfirmoi vendimin e Prokurorisë Themelore Publike.

Këto dy vendime dëshmuan në mënyrë simbolike se në një shoqëri ku të drejtat e grupeve të caktuara nuk njihen shprehimisht në ligj, ekzistenca e tyre mund të mos njihet dhe të mohohet, gjë që normalizoi në mënyrë eksplicite përjashtimin dhe dhunën ndaj tyre. Anulimi i “Rrugës së tranzicionit” ekspozoi mbizotërimin në rritje të politikës antigjinore, e cila u infiltrua jo vetëm në diskursin publik, por edhe në proceset vendimmarrëse institucionale.

Këto politika, të cilat i kanë rrënjët në qëndrimet opozitare ndaj barazisë gjinore dhe të drejtave LGBTQ+, kanë heshtur në mënyrë aktive diskutimet për identitetin gjinor dhe kanë shtypur progresin e të drejtave transgjinore. Anulimi i ligjëratës nuk ishte një ngjarje e izoluar, por u bë pjesë e një tendence më të gjerë të përjashtimit të institucionalizuar që ngushton hapësirën për dialog kritik dhe progres lidhur me çështjet gjinore. Ky akt pasqyronte një strategji strukturore për të ruajtur hegjemoninë e normave tradicionale, me qëllim që të ngulfaten zërat alternativë dhe të minimizohet legjitimiteti i narrativave transgjinore në sferën publike.

2.2. Përpjekje për mohimin e suksesit të personave transgjinorë për shkak të gjuhës së urrejtjes

Në dhjetor të vitit 2024, me rastin e Ditës Ndërkombëtare të të Drejtave të Njeriut, në Kuvendin e Republikës së Maqedonisë së Veriut u nda çmimi shtetëror “Meto Jovanovski”. Ky çmim, që simbolizon përkushtimin për avancimin e të drejtave të njeriut, iu dorëzua Shoqatës “Qendra për Komunikime Qytetare (QK!)” dhe aktivistes Lilla Miliq. Miliq u zgjodh si fituese e këtij çmimi për angazhimin e saj në mbrojtjen e të drejtave të komunitetit transgjinor. Për të, ky akt ishte më shumë se një gjest simbolik – ishte një akt politik që krijoi hapësirë për një dukshmëri më të madhe të komuniteteve të margjinalizuara, veçanërisht për personat transgjinorë në vendin tonë.

“Ky çmim nuk është vetëm një njohje për përpjekjet e mia, por edhe një mesazh që drejtësia, barazia dhe gjithëpërfshirja janë të mundshme. Është një dëshmi që çdo njeri, pavarësisht identitetit, mund të jetë pjesë e progresit shoqëror. Edhe pse sot nuk jam fizikisht e pranishme, zëri im gjithmonë do të jetë me ata që luftojnë për drejtësi dhe barazi. Prandaj, nga ky moment shkruajmë një histori të re – histori të dukshmërisë, krenarisë dhe njohjes,” deklaroi Lilla Miliq në fjalimin e saj që u lexua në Kuvend në ditën e ndarjes së çmimit.

Reagimet nga lëvizjet antigjinore, të shprehura përmes rrjeteve sociale dhe letrave drejtuar institucioneve, zbuluan një rezistencë të thellë ndaj të drejtave transgjinore. Pakënaqësia e tyre, veçanërisht në lidhje me fondin financiar të çmimit, theksoi konfliktin midis përpjekjeve për përfshirje dhe diskursit konservator dominues. Kjo ngjarje pasqyroi luftën e vazhdueshme për legjitimimin e grupeve të margjinalizuara në një shoqëri që ende kundërshton ndryshimet, ndërkohë që reagimet e tilla shtuan më tej stigmatizimin dhe ngushtuan hapësirën për debat kritik dhe transformim social.

“Buxheti u varfërua për 600.000 denarë, të cilat iu dhanë në kesh Lilla Miliqit dhe Qendrës. Populli e kundërshtoi masovikisht këtë maskaradë, por autoritetet nuk kishin veshë për të dëgjuar. Për pacientët e sëmurë nuk ka para, për çizmet e reja të zjarrfikësve nuk ka para, për pajisjet ushtarake nuk ka para, por për aktivistët, të paguar nga Sorosi, që e reklamojnë prostitucionin si punë ekskluzive dhe çrregullimet mendore si diçka normale, shteti ka para.” (“Merr përgjegjësi”, Facebook, 10 dhjetor 2024)

Komentet e drejtuara ndaj aktivistes transgjinore që mori çmimin shtetëror zbulojnë një përçmim dhe rezistencë të thellë ndaj identitetit të saj dhe punës që ajo përfaqëson. Kjo gjuhë pasqyron një nevojë për t’u kthyer ndaj disa “vlerave tradicionale”, të paraqitura përmes një imazhi të idealizuar të së kaluarës, ku identiteti i saj do të përjashtohej ose do të dënohej haptazi. Me pak fjalë,  mirënjohja për Miliqin trajtohet si turp për shtetin, që reflekton jo vetëm nivelin e jotolerancës, por edhe paaftësinë e një pjese të shoqërisë për ta pranuar luftën për të drejtat dhe barazinë si legjitime dhe të vlefshme. Ngjashëm, edhe komenti si “gjithçka ka dalë jashtë kontrollit në këtë vend të vogël” e përmbledh perceptimin negativ ndaj tendencave bashkëkohore shoqërore. Shprehjet e tilla janë reflektim i një ndjenje pafuqie dhe zhgënjimi, ku ndryshimet shoqërore perceptohen si “të dëmshme” dhe “të dhimbshme”. Këto qëndrime tregojnë për një polarizim të thellë në shoqëri, ku një pjesë e saj e sheh progresin si një largim nga “normaliteti” heteronormativ dhe vlerat tradicionale. Ky fakt thekson nevojën për edukim më të thellë shoqëror dhe përpjekje për të ulur paragjykimet që nxisin këtë urrejtje.

“Neve, prindërve dhe të gjithë qytetarëve me arsye të shëndoshë të RM-së nuk na mbetet asgjë tjetër, përveçse të kundërvihemi përmes ekspozimit publik të këtyre strukturave, ndikimeve, aktiviteteve dhe financimeve. Nëse nuk e bëjmë këtë, atëherë cirku që do të shohim më 10 dhjetor në Kuvend përmes figurës dhe veprës së Lilla Miliqit, një burrë që ndihet si grua, që angazhohet për seksualizimin e hershëm të fëmijëve tanë në arsim, legalizimin e pafund të identiteteve gjinore, dekriminalizimin e prostitucionit dhe barazimin e tij me profesione të tjera, për të qenë një nga zgjedhjet e jetës që fëmijët tanë mund të bëjnë dhe të qenit të ‘ndershëm’ duke shitur trupin e tyre për të fituar bukën…” (“Fronti Prindëror”, Facebook, 6 dhjetor 2024)

Komentet nën postimet e Frontit Prindëror dhe Merr Përgjegjësi, që lidhen me punën e aktivistëve për të drejtat e njeriut, përfaqësojnë një shprehje të qartë të urrejtjes dhe rezistencës së thellë ndaj punës së tyre, me stereotipa, akuza dhe kërcënime të drejtpërdrejta. Përmes përdorimit të metaforave si “ind kancerogjen” dhe “nyja Gordiane”, këto reagime përpiqen të delegjitimojnë aktivistët, duke i paraqitur ata si një rrezik shoqëror. Këto shprehje jo vetëm që i etiketojnë aktivistët si destruktivë, por krijojnë iluzionin se puna e tyre ka qëllime të fshehura që gjoja minojnë vlerat tradicionale dhe interesat e qytetarëve të zakonshëm.

Disa komente shkojnë deri te thirrjet e hapura për urrejtje dhe dhunë, duke rrezikuar seriozisht sigurinë e aktivistëve dhe duke nxitur tensione në hapësirën publike. Për më tepër, akuzat se OJQ-të financohen nga burime të huaja si “Sorosi” ose “BE-ja” i portretizojnë aktivistët si instrumente të ndikimeve të jashtme. Kjo e ushqen perceptimin se ata nuk përfaqësojnë interesa lokale, por punojnë në shërbim të ndonjë agjende globale që supozohet se është në kundërshtim me interesin kombëtar. Shprehjet si “kolona e pestë”[iv] dhe “i shesin interesat e më të cenuarve” tregojnë një mosbesim të rrënjosur thellë dhe një ndjenjë izolimi shoqëror. Këto fjalë tregojnë se sa lehtë mund të ndahet dhe mobilizohet opinioni përmes retorikës që e lidh luftën për të drejtat e njeriut me komplotet kundër vlerave shoqërore “tradicionale”. Reagime të tilla flasin për një konflikt më të madh kulturor në shoqëri, ku frika nga ndryshimi dhe humbja e vlerave tradicionale dominon në perceptimet e një pjese të publikut.

Gjuha agresive në komente, e cila përfshin kualifikime degraduese e bile edhe thirrje për dhunë,  është reflektim i frustrimeve të mbledhura dhe pasigurisë sociale. Në vend të kritikës racionale,  retorika e tillë është simptomë e tensioneve shoqërore dhe pasigurisë, të cilat përforcohen nga manipulimi politik dhe mediatik. E gjithë kjo e thekson nevojën për të kuptuar më thellë dhe për të  promovuar vlerat e të drejtave të njeriut, si dhe për të rritur ndërgjegjësimin publik për rolin e tyre thelbësor në zhvillimin e shoqërisë.

2.3. Rritje e mbikëqyrjes dhe zhvendosje e Shkollës për të rinjtë LGBTIK dhe aleatët strejt/cis-gjinorë për shkak të gjuhës të urrejtjes

Në fillim të qershorit 2024, organizata joqeveritare “Ekvalis” paralajmëroi mbajtjen e Shkollës Verore për të rinjtë LGBTQI+ në Kratovë. Pas publikimit të thirrjes për pjesëmarrës, ngjarja u përball me një fushatë të ashpër urrejtjeje dhe kërcënimesh në rrjetet sociale, të shkaktuara nga publikime të personazheve publik si Lupço Ristovski, lider i partisë së djathtë “Integra”, dhe Gordana Goxho, e përmendur më parë në rastin e Fakultetit të Mjekësisë, të njohur për qëndrimet dhe aktivitetet e tyre antigjinore. Kërcënimet, me të cilave kishte kërcënime për dhunë fizike, shkaktuan tension të shtuar në komunitetin lokal në Kratovë, me të cilin “Ekvalis” kishte bashkëpunim pozitiv për shumë vite, dhe i detyruan organizatorët të zhvendosin shkollën në një qytet tjetër dhe të angazhojnë sigurim 24 orësh për pjesëmarrësit dhe trajnuesit. Për këtë rast, “Ekvalis” me ndërmjetësimin e Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut ka paraqitur kallëzim penal kundër Ristovskit, Goxhos dhe disa personave të tjerë të panjohur për shpërndarje të materialeve raciste dhe ksenofobike përmes sistemit kompjuterik dhe për rrezikimin e sigurisë, sipas Kodit Penal.

Në kallëzimin penal, si dëshmi kryesore për shpërndarjen e urrejtjes, “Ekvalis” ka paraqitur statusin e Facebook-ut të Lupço Ristovskit. Në postimin e tij, ai e komenton pjesën joformale të Shkollës, të titulluar “Parashikimi i queer tarrotit, lojëra shoqërore dhe shikimi në yje”.

“Sipas Biblës, të gjitha këto ‘lojëra’ janë vepra të djallit vetë dhe për ato parashikohet [sic] fund i frikshëm, po ashtu edhe për ata që i mbështesin, i promovojnë dhe i praktikojnë…këto janë vepra të së keqes.” (Lupço Ristovski, Facebook, qershor 2024)

Në vijim të statusit, ai kërkon nga “liderët kishtarë të KOM-AO” së bashku me institucionet dhe komunitetet tjera krishtere në Maqedoninë e Veriut që “të reagojnë ashpër” për këtë ngjarje. (Ristovski L., 2024)

Këto thirrje për “reaksione të ashpra” nga aktorët konservatorë në shoqërinë tonë patën ndikim të madh mbi publikun e gjerë, si dhe mbi ndjekësit e tyre. Si pasojë, punonjësit e “Ekvalis” u sulmuan deri në atë pikë nga fushata e urrejtjes dhe thirrjet për dhunë, sa që ata morën kërcënime për jetë, dhe për një periudhë, nuk mund të dilnin as nga shtëpia për shkak të frikës për sigurinë e tyre personale.

Për ngarkesën psikologjike, por edhe fizike të këtij gjahu shtrigash, folën publikisht edhe Angell Dimitrievski, drejtor ekzekutiv i “Ekvalis”, dhe Elena Danova, presidente e “Ekvalis”. Dimitrievski ndau përvojën e tij me gjuhën e urrejtjes si diçka që është “ngec në qeliza” dhe shkakton shtrëngim, frikë dhe manifestime fizike, ndërsa Danova foli për traumën kolektive psikologjike që ky rast ka shkaktuar te organizatorët, trajnuesit dhe pjesëmarrësit.

“Çdo mëngjes, duke u zgjuar me organizimin e kësaj ngjarje, kam pasur frikë të hapja celularin dhe të lexoja mesazhet, email-et dhe kërcënimet që merrnim çdo ditë. Ato komente kanë ngecur brenda meje.” (Angell Dimitrievski, “E ngecur në qeliza”, Meduza, 2024)

“Trauma psikologjike mbetet si për trajnuesit, ashtu edhe për pjesëmarrësit. Ata ishin të vetëdijshëm për reagimet dhe kërcënimet për jetë. Ky është rasti më ekstrem, më parë kemi marrë kërcënime ndaj jetës nga adresa email të panjohura, kemi marrë gjuhë urrejtjeje edhe përmes komenteve, mesazheve në rrjetet sociale. Posaçërisht në muajin qershor, kur mbahet Parada e Krenarisë. Kjo është rutinë, gjuha e urrejtjes intensifikohet me kalimin e viteve, e tani morëm kërcënime ndaj jetës. Dhe për një periudhë, nuk guxonim të dilnim nga shtëpia për të mbrojtur veten.” – tha Elena Danova për Radion Evropa e Lirë (Petar Klinçarski, “Jehona e urrejtjes – Kur gjuha e urrejtjes në internet nxit dhunë kundër personave LGBTQI+”, REL, 2024)

Siç përmendëm më sipër, për fat të mirë, shkolla u mbajt, në një lokacion tjetër sekret, nën sigurim të vazhdueshëm. Është e qartë se kjo nuk mund të jetë e ardhmja e organizimit dhe realizimit të ngjarjeve LGBTQI+. Në frymën e aktivizmit dhe qëndrueshmërisë, një muaj pas kësaj ngjarje të trishtë, ekipi i “Ekvalis” njoftoi se nuk do të tërhiqen nga angazhimet e tyre dhe përpjekjet për një jetë më të mirë për çdo të ri LGBTQI+ në këtë vend, i cili meriton të jetojë “një jetë dinjitoze dhe autentike pa dhunë dhe urrejtje.” (Ekvalis, 2024, korrik)

Megjithatë, përveç pasojave të rënda psikologjike nga gjuha e urrejtjes, nuk ka përgjigje nga institucionet. Që nga qershori 2024, kur është paraqitur kallëzimi në MPB, kanë kaluar gjashtë muaj dhe deri tani ekipi i “Ekvalis” ende nuk ka marrë asnjë përgjigje nga institucionet përgjegjëse për kallëzimin penal të paraqitur. Nga kjo, bëhet e qartë se ky incident, si dhe një seri ngjarjesh të tjera të ngjashme – disa prej të cilave përmenden në këtë tekst – theksojnë nevojën për një mbrojtje më efikase dhe një reagim juridik ndaj gjuhës së urrejtjes ndaj komunitetit LGBTQI+ në Maqedoninë e Veriut.

3. Gjuha e urrejtjes kundër artit queer dhe artistëve që merren me tema LGBTQI+

3.1. Censura e artit në institucionet kulturore bashkëkohore për shkak të gjuhës së urrejtjes

Kultura dhe artet shpesh janë në shënjestër të mobilizimeve antigjinore, sepse ato theksojnë rëndësinë e diversitetit, tolerancës dhe barazisë, duke sfiduar kështu vlerat tradicionale. Këta aktorë e konsiderojnë artin si një kërcënim, sepse hap hapësirë ​​për mendimin kritik dhe promovimin e perspektivave alternative që mbështesin barazinë dhe të drejtat për të gjithë. Duke sulmuar këto sfera, ata përpiqen të kontrollojnë prodhimin kulturor, ngjashëm me interesin e tyre për arsimin, të heshtin idetë e ndryshme dhe të ruajnë strukturat shoqërore ekzistuese dhe të prapambetura.

Kështu, gjatë vitit 2023, pati dy raste të rëndësishme të gjuhës së urrejtjes dhe përpjekjeve të censurës që synonin artin letrar me tema LGBTQI+, duke reflektuar polarizimin kulturor në rritje që u përshkallëzua në vitin 2024. Në kontekst të rritjes së sulmeve antigjinore, shprehjet artistike dhe intelektuale janë bërë cak i retorikës që kërkon të imponojë vlera konservatore përmes gjuhës së urrejtjes, duke minuar lirinë e shprehjes. Këto ngjarje nxorën në pah tensionin midis vlerave demokratike dhe përpjekjeve reaksionare për të margjinalizuar diversitetin gjinor dhe seksual.

Në rastin e parë, një bibliotekist nga Libraria Universitare Kombëtare (LUK) ka marrë kërcënime gjatë përgatitjes së ligjëratës “LGBTQI+ dhe libraritë publike”. Kërcënimet përfshinin narrativa demonizuese që nxirrnin në pah cenueshmërinë e profesionistëve që përpiqeshin të nxisin vlera gjithëpërfshirëse dhe demokratike. Ky incident zbuloi se si institucionet kulturore po bëhen fusha beteje për ideologjitë antigjinore, duke synuar individë që mbështesin përfshirjen.

Në rastin e dytë, një grup joformal antigjinor bëri thirrje për bojkotimin e shtëpisë botuese “Polica” për shkak të mbështetjes për Paradën e Krenarisë dhe promovimit të veprave të shkrimtarit francez Eduar Luis. Edhe pse bojkoti synohej si një përpjekje për të heshtur, reagimi i publikut ishte i kundërt – libraria mori mbështetje të madhe, duke konfirmuar solidaritetin e qytetarëve me lirinë e shprehjes dhe përfshirjen kulturore.

Këto ngjarje jo vetëm që ekspozuan mungesën e vullnetit të hapësirave kulturore për t’u mbrojtur nga presioni që vjen nga retorika antigjinore, por gjithashtu demonstruan se si solidariteti publik mund të shërbejë si përgjigje ndaj censurës dhe sulmeve ndaj lirisë artistike. Në të njëjtën kohë, ato theksuan nevojën që institucionet kulturore të marrin një rol aktiv në mbrojtjen e lirisë së shprehjes dhe promovimin e vlerave gjithëpërfshirëse.

Pas këtyre dy përvojave në vitin 2023, në fillim të vitit 2024, në opinion depërtoi fuqishëm një rast tjetër i gjuhës së urrejtjes lidhur me mbylljen e projektit “Sheqeri i hidhur” nga artisti Gjorgje Jovanoviq. Ekspozita, e mbajtur në Muzeun e Artit Bashkëkohor në Shkup nën kuratorin e Vlladimir Jançevskit dhe Bllagoja Varoshanec, ishte një projekt multidisiplinar që, përmes një instalimi hapësinor dhe shfaqjeve të animuara kukullash, eksploroi injorancën dhe kufijtë shoqërorë dhe dekonstruktoi stereotipat, duke inkurajuar dialogun kritik rreth lirisë së shprehjes.

Një pjesë e publikut, e motivuar nga të njëjtat stereotipa që sfidonte ekspozita, sulmoi projektin pesë muaj pas hapjes së ekspozitës. Reagimi i parë ka ardhur nga një person i cili ka postuar një video nga ambientet e muzeut, duke tërhequr vëmendjen në një dhomë të shënuar “16+”, ku janë shfaqur pjesë të videove, duke përfshirë një skenë eksplicite nga tregimi “Tableta shkumëzuese” nga Petar Andonovski. Video regjistrimi, nga i cili u morën disa sekonda nga animacioni njëorësh jashtë kontekstit, u postua në Facebook me pretendimin se muzeu po “i ekspozonte qëllimisht fëmijët ndaj përmbajtjes seksuale”. Jo shumë kohë pas këtij postimi, një përdorues tjetër postoi një status të ngjashëm, në të cilin ekspozita u prezantua në mënyrë të rreme se përmban përmbajtje pornografike homoseksuale për fëmijë, duke e lidhur atë me vizitat e organizuara për fëmijë të mbajtura në muze.

Këto reagime, të bazuara në interpretime të shtrembëruara qëllimisht dhe në panik moral, zbuluan rezistencën e thellë të një pjese të publikut ndaj temave LGBTQI+ dhe narrativave kritike që vënë në dyshim hegjemoninë e normave tradicionale. Në vend që të nxisnin debat konstruktiv, reagimet e tilla funksionuan si një instrument për diskreditimin e artit bashkëkohor, duke ngushtuar hapësirën e veprimit të ardhshëm për artistët queer në mjedisin lokal, por edhe për ata që do të merreshin me temat LGBTQI+ në artin e tyre. Ngjarja jo vetëm që ndriçoi sfidat me të cilat përballet arti që trajton tema të margjinalizuara, por demonstroi edhe mospërgatitjen e institucioneve për ballafaqim me shtrembërimet publike të synimeve dhe përmbajtjes artistike.

“Këtu ka filma vizatimorë me përmbajtje pornografike homoseksuale.” Sapo hyra në muze, pashë një fëmijë që dilte nga brenda. Po i them  babait të tij, nuk e sheh se ka një shenjë? Ai më injoroi. Për 2 minuta kam penguar të hyjnë pesë fëmijë. Dëgjova nga njëra, dhjetë fëmijë ishin brenda më parë. Fola me regjisorin dhe artistin dhe e fikën projektorin, por kjo nuk është zgjidhje. Aty organizohen edhe turne për fëmijë.” (Nenad Panovski, Facebook, dhjetor, 2023)

Këto dy postime tendencioze ndezën një diskutim jokonstruktiv nga personat që nuk e kishin vizituar ekspozitën, ku komentet u kthyen në gjuhë të urrejtjes ndaj autorit Gjorge Jovanoviq dhe kuratores Bojana Janeva. Ata u quajtën “të çmendur”, “maniakal”, “pedofilë” dhe “të sëmurë”, kurse Jovanoviq gjithashtu mori kërcënime me vdekje dhe kaloi nëpër një proces që ai e përshkroi si “çmenduri dhe histeri totale”. Video-postimi fillestar ishte ribotuar nga faqja antigjinore “Merr përgjegjësi” dhe nga personazhe publike, gjë që rriti më tej presionin ndaj muzeut dhe autorit, kur duhej të zhvillohet evenimenti final promovues para mbylljes së projektit. Rasti nxori në pah toksicitetin e diskursit publik, ku arti, në vend që të nxiste dialogun, u bë cak i fushatave manipuluese që kufizonin lirinë e shprehjes.

“Ekspozitat frymëzuese në Muzeun e Artit Bashkëkohor nën udhëheqjen e ministres Bisera Kostadinovska-Stojçevska, shoqes së ish-ministres së Punës dhe Politikës Sociale Jovanka Trençevska. Në këtë dhomë u panë edhe fëmijë të vegjël, një grup i tërë! Këtu fajin e kanë edhe prindërit nëse e kanë parë shenjën dhe prapë i kanë futur fëmijët e tyre. Por Ministrja Bisera duhet të mbajë përgjegjësi për lejimin e qasjes falas për fëmijët e vegjël në një objekt nën menaxhimin e saj, ku shfaqet përmbajtje pornografike” (“Merr përgjegjësi”, 15 shkurt 2024, Facebook)

Rasti i Jovanoviqit gjithashtu lidhej qartë me incidentet e mëparshme të gjuhës së urrejtjes, të cilat ishin ndikuar nga retorika antigjinore. Forcat konservatore, të cilat demonizonin sistematikisht të njëjtët individë dhe grupe, vazhduan të nxisin censurën, siç bënë me përkthimet letrare dhe fondet në bibliotekat publike dhe libraritë. Por në këtë rast, aktorët antigjinorë shfrytëzuan mllefin ekzistues publik për të nxitur një valë të re paniku moral, duke shënjestruar përmbajtjen kulturore dhe artistike. Ky cikël denigrimi dhe thirrjesh për censurë jo vetëm që e ka vështirësuar hapësirën e shprehjes së lirë kulturore, por ka rrënjosur edhe hegjemoninë e vlerave tradicionale, duke heshtur narrativat alternative artistike dhe kulturore.

“Personazhet që mbronin libra pornografikë ku fëmijë të moshës 9-10 vjeç kryejnë seks në grup dhe ëndërrojnë për nekrofili, tani po mbrojnë filmat vizatimorë pornografikë që fëmijët e vegjël i shikojnë në Muzeun e Artit Modern”. Dhe ai mburret se ishte ‘arti’ i tij!” (“Merr përgjegjësi”, 16 shkurt 2024, Facebook)

Nëpërmjet efektit të amplifikimit, aktorët antigjinorë jetësuan sistematikisht dezinformatat, duke manipuluar ndjenjat publike të armiqësisë dhe ankthit. Duke përdorur gjuhë evokative dhe prova të fabrikuara, ata nxitën gjuhën e urrejtjes bazuar në seksualitetin e supozuar të artistit dhe të gjithë atyre që lidhen me të. Ky diskurs, tashmë i njohur nga saturimi i tij në narrativat e “kërcënimeve” nga popullatat LGBTQI+ dhe identitetet e ndryshme gjinore, ishte selektiv dhe i shënjestruar taktikisht. Siç vë në dukje vetë Jovanoviq, “është interesante që në animacionin e bazuar në tregimin e Rumena Buzharovskës kishte [gjithashtu] një skenë seksi heteroseksual, të cilën askush nuk e kundërshtoi” (Jovanoviq, dhjetor, 2024). Duke përzgjedhur me kujdes përmbajtjen që paraqesin, ata kanë përforcuar narrativën e tyre, duke përdorur ekspozitën si një instrument për të legjitimuar stigmatizimin e personave LGBTQI+ dhe shtypjen e shprehjeve kritike kulturore dhe artistike.

Një aspekt shtesë i këtij rasti ishte përdorimi i projektit “Sheqeri i hidhur” i Jovanoviqit si një mundësi e përshtatshme për të përforcuar argumentet e aktorëve antigjinorë. Stili i përdorur, me vizatime dhe animacione që ngjasojnë me ilustrimet e fëmijëve, u interpretua qëllimisht në mënyrë të shtrembër përmes një logjike mendjengushtë antigjinore. Në vend që të ishte një shprehje artistike me mesazhe komplekse, përmbajtja u prezantua para publikut si material i destinuar për fëmijë. Ky manipulim jo vetëm që nxiti dezinformatat, por e përdori edhe vetë shprehjen estetike të projektit për të legjitimuar një panik moral, duke polarizuar më tej diskursin publik dhe duke diskredituar artistin dhe veprën e tij.

“I gjithë koncepti i ekspozitës kishte ikonografi që i afrohej komikut ashtu si dhe ilustrimit, gjë që zemëroi edhe më shumë një pjesë të audiencës, duke menduar se ishte e destinuar për fëmijë. Sigurisht, nuk ishte ky qëllimi”, tha Jovanoviq për këtë analizë.

Edhe pse turnet e fëmijëve në Muzeun e Artit Bashkëkohor nuk përfshinin kurrë materiale për audiencë të pjekur, por përmbajtje të kuruar me kujdes të përshtatshme për moshën dhe nevojat arsimore, njohuritë dhe profesionalizmi i kuratorëve, artistit dhe vetë muzeut u dënuan publikisht. Ata u akuzuan për “degjenerim” dhe u bënë cak i thirrjeve publike për dëmtim dhe diskreditim. Situata u përshkallëzua kur faqet antigjinore filluan të shpërndanin montazhe manipuluese dhe kolazhe të fotografive të vizitave të fëmijëve në muze, duke i lidhur ato me materialet nga ekspozita e Jovanoviqit. Këto montazhe krijuan përshtypjen e rreme se projekti synohej ekskluzivisht për fëmijët, duke intensifikuar më tej panikun moral dhe duke cenuar legjitimitetin e institucionit kulturor. Ky akt zbuloi një strategji të qëllimshme të shtrembërimit të fakteve për të diskredituar lirinë artistike dhe profesionalizmin, duke mbytur njëkohësisht hapësirën për dialog kritik dhe reflektim publik.

“Në rrjetet sociale u krijuan lajme të rreme dhe gjuhë e urrejtjes të drejtuara ndaj autorit për shkak të orientimit të tij të supozuar seksual. Janë vërejtur komente dhe statuse që demonizojnë komunitetin LGBTQI+, si dhe komente që nxisin dhunë dhe diskriminim. Komiteti i Helsinkit beson se një fjalim i tillë stigmatizon edhe më tej komunitetin dhe ka ngritur dy kallëzime penale kundër tre personave për kryerjen e veprës penale të “Përhapjes së materialit racist dhe ksenofobik përmes sistemit kompjuterik” të përshkruar në nenin 394g të Kodit Penal.” (Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut, 2024)

Ky narrativ i korrupsionit moral të fëmijëve, i ankoruar në pretendimet për ekspozim ndaj përmbajtjeve të papërshtatshme, nuk është origjinal, por është pjesë e strategjive globale antigjinore për të minuar politikat progresive socio-politike. Mesazhet dhe kërkesat e aktorëve antigjinorë iu drejtuan Ministrisë së Kulturës dhe Muzeut të Artit Bashkëkohor, duke përfituar nga niveli i ulët i besimit tek institucionet për të neutralizuar pozicionin e muzeut dhe për të heshtur shpjegimet e Vërtetmatësit dhe vetë Jovanoviqit.[v]

Bashkëpunimi aktual i Qeverisë me organizatat antigjinore dhe shfrytëzimi i tyre i sulmeve ndaj hapësirave kulturore, sidomos në periudhën parazgjedhore si opozitë e atëhershme, ka radikalizuar më tej opinionin dhe ka forcuar pikëpamjet e tij konservatore. Si pasojë e gjithë kësaj, në ditën e mbylljes së projektit “Sheqeri i hidhur”, nga frika e reagimeve, muzeu vendosi sigurim para dhomës ku projektoheshin videot, të cilat u censuruan dhe u fikën. Rezultati zbuloi erozionin e thellë të lirisë artistike dhe integritetit kuratorial, dhe rezultoi në mbikëqyrje dhe kontroll mbi projektin – si mekanizma për të qetësuar reagimin publik. Në vend që të mbrohen hapësirat kulturore, ato u bënë viktima të agjendave politike, duke minuar integritetin e artit dhe dialogun kritik.

Pavarësisht stresit dhe zemërimit që i shkaktoi rasti, Jovanoviq sjell me vete një perspektivë që ka sjellë shpresë dhe inkurajim për sfidat e ardhshme. Ai e vendos këtë ngjarje në një kontekst më të gjerë dhe tregon se ka përjetuar shkurtimisht problemet e përditshme me të cilat përballen personat LGBTQI+. Reflektimi i tij nxjerr në pah lidhjen midis shtypjeve historike dhe narrativave bashkëkohore antigjinore, duke bërë thirrje për ndjeshmëri dhe rezistencë. Ky vëzhgim qëndron si një kujtesë se, pavarësisht presioneve, arti dhe diskursi kritik kanë fuqinë për të sfiduar hegjemoninë dhe për të nxitur ndryshimet shoqërore.

“Nuk është hera e parë që gjendem në një situatë të tillë, pasi provokimi ka qenë një komponent integral në shumë prej veprave të mia. Por kjo është hera e parë që kam krijuar përmbajtje me një temë eksplicite homoseksuale. Dhe, pavarësisht se kam miq dhe artistë homoseksualë dhe ata kanë mbështetjen time, për herë të parë kuptova plotësisht traumat nëpër të cilat kalon komuniteti LGBTQI+. Për herë të parë, e ndjeva plotësisht se si është të jesh në këpucët e tyre. Kam qenë i vetëdijshëm edhe më parë për dramat që ata kalojnë. Kam vite që mbështes komunitetin. Pyetja është nëse atyre u pengonin skenat eksplicite, apo tema në vetvete, apo jo”, thotë Jovanoviq.

Pas rastit të gjuhës së urrejtjes, punonjësit e muzeut u vërejt një frikë dhe ngurrim të dukshëm ndaj ekspozimit të veprave të artit me tema më eksplicite. Disa artistë, në mënyrë anonime, treguan se kanë ndier ndryshime në qasjen dhe komunikimin nga punonjësit e institucioneve publike të kulturës, si reflektim i drejtpërdrejtë i gjuhës së urrejtjes publike dhe censurës në komunikimin digjital.

Artistë të tjerë, duke menduar për trajtimin e mundshëm që do të përjetonin nëse do të ekspozonin vepra queer, qoftë në hapësira institucionale apo të pavarura, shprehën një ambivalencë midis dëshirës për rezistencë dhe hapje dhe frikës nga urrejtja, dhuna dhe keqinterpretimi i punës së tyre. Ndërsa, disa thonë se është e mundur të censurojnë veten pas këtyre ngjarjeve dhe të tërhiqen në hapësira më të hapura dhe të pavarura,  kurse të tjerë i shohin përvojat si motivim për të vazhduar, pavarësisht zhgënjimeve dhe sfidave. Gjuha e urrejtjes, në këtë kuptim, shkakton edhe përhapjen e efektit të stigmatizimit, i cili minon lirinë e shprehjes dhe ripërcakton hapësirën kulturore publike si subjekt i kontrollit dhe heshtjes së vetë-imponuar.

“Nga njëra anë, ndjehem solidar, i vendosur dhe më i sigurt se kurrë që nuk dua të censuroj veten dhe të tërhiqem. Përkundrazi, dua të jem edhe më i zëshëm dhe më i hapur. Nga ana tjetër, kam frikë nga urrejtja, dhuna dhe neveria me të cilat ndonjëherë reagon publiku, veçanërisht sepse i kam ndjerë në rrethe shumë më të vogla dhe më të afërta. Dua të them se këtë e përballoj lehtë dhe me guxim, por e vërteta është se vazhdoj ta censuroj dhe zbut veten, edhe pse që moti kjo më është bërë e padurueshme.” (X.X.)

“Ndjekja e ngjarjeve rreth ekspozitës Sheqeri i hidhur ishte një përvojë jashtëzakonisht e frikshme, jo vetëm për shkak të përmbajtjes së mesazheve dhe deklaratave, por edhe për shkak të shpejtësisë me të cilën ato u përhapën nëpër mediat sociale. Kjo situatë vetëm se konfirmoi dyshimin tim se në të ardhmen, veprat e artit queer dhe veprat e artistëve queer do të interpretohen, ekspozohen dhe shpjegohen me terma që shmangin synimet e artistëve dhe kuptimet e veprave. Si artist, për shkak të kësaj situate do të isha i rezervuar edhe në mënyrën se si propozoj veprat, tekstet me të cilat aplikoj për ekspozita apo financime projektesh, deklaratat publike që bëj për veprat, sidomos kur ekspozoj në institucionet kombëtare. Hapësirat që unë i konsideroj më të hapura dhe të lira për artin queer dhe artistët queer në vendin tonë janë hapësirat e artit joinstitucional dhe të pavarur”. (Y.Y.)

“Është problematike që muzeu si hapësirë ​​të bëhet një tjetër fushëbeteje me të cilën duhet të përballesh. Mendimi kryesor në muze nuk është se sa qëndroni besnik ndaj vetes, por çfarë do të donin të bënin prej teje, në çfarë konteksti do të donin t’ju vendosnin. Jam përjashtuar dhe tallur në shumë mënyra për ekzistencën dhe krijimin tim queer, duke filluar nga një galeri, e më pas edhe kam qenë i kritikuar publikisht në rrjetet sociale për artin tim. Në asnjë moment nuk më demotivoi, mund të them që më frustroi për momentin, në procese. Por nuk më ka demotivuar kurrë.” (Z.Z.)

Censura në institucionet kulturore, e nxitur nga ndikimet antigjinore, është një fenomen i heshtur, por i rrënjosur thellë, që rrallëherë bëhet objekt i debatit publik. Prandaj, muzetë duhet të marrin një rol proaktiv në mbështetjen e temave provokuese dhe kritike, duke qëndruar pas artistëve si ekip që do të refuzojë praktikat e censurës. Kompromiset jo vetëm që shtrembërojnë veprat e artit dhe qëllimin e tyre origjinal, por edhe dërgojnë mesazhin se censura është një mekanizëm legjitim që duhet duruar për të qenë i dukshëm në hapësirën publike. Në këtë kontekst, solidariteti dhe mbështetja nga komuniteti kulturor dhe institucionet janë thelbësore për inkurajimin e artistëve për të krijuar art kritik dhe transformues.

3.2. Shprehja gjinore dhe seksualiteti i artistëve – objekt i gjuhës së urrejtjes në media

Rastet e gjuhës së urrejtjes që synojnë artistët e rinj, gjinia dhe/ose shprehja seksuale e perceptuar e të cilëve po diskutohej në publik, zbuluan jotolerancën e rrënjosur thellë shoqërore dhe paraqesin barriera të mëdha për lirinë e shprehjes. Një nga këto raste lidhet me video intervistën e artistit Hristijan Nashullovski për Slloboden Peçat, e cila u prit me komente të shumta fyese dhe kërcënuese në rrjetet sociale. Komentet, që synonin pamjen e tij, identitetin gjinor dhe shprehjen artistike, përmbanin mesazhe homofobike dhe çnjerëzore si “Peder ik në Greqi” dhe “Ec varu”, të cilat shënjestruan jo vetëm artistin, por edhe komunitetin më të gjerë LGBTQI+. Përkundër përkrahjes së miqve dhe reagimeve pozitive, Nashullovski nuk e ka raportuar rastin tek organet kompetente, ndërsa komentet nën postim janë ende aktive, edhe pse vetë ai e ka treguar problemin te kjo media.

Këto komente pasqyrojnë jo vetëm urrejtje personale, por edhe paragjykime sistematike që përforcohen përmes hapësirës digjitale. Komentet radikale, si “Hitler, kthehu për hir të Zotit, gjithçka të është falur”, inkurajojnë më tej ideologjitë e rrezikshme dhe normalizojnë dhunën kundër grupeve të margjinalizuara. Përmbajtja e tyre jo vetëm që kërcënon sigurinë personale të artistëve, por gjithashtu dekurajon artistët të krijojnë vepra që vënë në dyshim normat dhe vlerat shoqërore. Ngjarje të tilla krijojnë një atmosferë toksike publike, ku diskursi agresiv bëhet një mjet për të heshtur zërat krijues dhe për t’i dëbuar ata nga shteti.

Një rast i ngjashëm është vërejtur edhe me intervistën e artistit Krsto Anastas Gligorijadis, e cila trajtonte çështje të mashkulloritetit dhe identitetit gjinor. Megjithëse komentet e gjuhës së urrejtjes nën postim u hoqën menjëherë, reagimet negative vazhduan të përhapeshin, duke reflektuar të njëjtën intolerancë dhe rezistencë ndaj diversitetit.

Këto raste treguan qartë se arti që sfidon rendin tradicional është shpesh objekt i gjuhës së urrejtjes dhe sulmeve, të cilat jo vetëm që rrezikojnë artistët, por edhe minojnë zhvillimin kulturor dhe krijues të komunitetit. Gjuha e urrejtjes nuk është vetëm një shprehje individuale, por edhe një problem strukturor që rrënon hapësirën publike dhe zvogëlon dukshmërinë e identiteteve të margjinalizuara. Kjo tregon një nevojë urgjente për përpjekje institucionale dhe shoqërore për të mbrojtur lirinë e shprehjes dhe për të promovuar tolerancën. Institucionet, media dhe shoqëria civile duhet të marrin masa aktive për të krijuar një mjedis të sigurt dhe gjithëpërfshirës, në të cilin artistët mund të krijojnë pa frikë nga dhuna dhe diskriminimi, pavarësisht nga seksualiteti dhe identiteti i tyre gjinor.

Vështrime përmbyllëse

Stabiliteti demokratik i Maqedonisë së Veriut është i lidhur pazgjidhshmërisht me mbrojtjen e hapësirës qytetare, të punëtorëve dhe artistëve të kulturës, si dhe me avancimin e barazisë gjinore dhe të drejtave të njeriut. Rritja e mobilizimeve antigjinore dhe diskursi i tyre me ndikim përbën një kërcënim të thellë jo vetëm për komunitetet e margjinalizuara, por edhe për vetë themelet e vlerave demokratike dhe sundimit të së drejtës. Këto lëvizje nuk janë vetëm një shprehje e thjeshtë e pikëpamjeve konservatore, por një forcë regresive që minon hapësirën publike dhe angazhimet institucionale ndaj gjithëpërfshirjes.

Mbrojtja e palëve të prekura që janë sulmuar nga retorika antigjinore gjatë vitit të kaluar është diçka më tepër se sa mbrojtje e të drejtave të njeriut; është thelbësore për ruajtjen e qëndrueshmërisë demokratike përballë forcave autoritare dhe diskriminuese në rritje. Adoptimi i një qasjeje ndërsektoriale, e cila njeh format e ndërthurura të shtypjes, dhe një qasje e bazuar në të drejtat është e nevojshme për të kundërshtuar narrativën regresive dhe për të riafirmuar angazhimin e vendit për një demokraci gjithëpërfshirëse dhe pjesëmarrëse.

Në kushtet e ngushtimit të hapësirës qytetare dhe forcimit të lëvizjeve antigjinore, përgjigja kritike duhet të jetë e shumëanshme dhe e ndërthurur. Një qasje e tillë duhet t’i japë përparësi dukshmërisë dhe mbrojtjes së zërave të margjinalizuar, veçanërisht artistëve dhe interpretuesve queer, kontributet krijuese të të cilëve shpesh heshten përmes censurës dhe bojkotit. Këta zëra jo vetëm që pasurojnë diskursin kulturor dhe social, por përfaqësojnë edhe një pikë thelbësore rezistence ndaj strukturave hegjemoniste që minojnë kohezionin social.

Në këtë kontekst nevojitet veprim sistematik dhe kolektiv. Kjo përfshin angazhime institucionale, ndërtimin e një qëndrimi kolektiv të bazuar në ide dhe vlera progresive, si dhe krijimin dhe zbatimin aktiv të strategjive për mbrojtje kundër censurës, bojkotit dhe margjinalizimit. Nëpërmjet këtyre angazhimeve, mund të sigurohet që hapësira publike të mbetet një vend për dialog gjithëpërfshirës dhe demokraci, rezistente ndaj kërcënimeve të diskriminimit dhe shtypjes.

Rekomandime
  • Mekanizmat vendas të mbrojtjes së të drejtave të njeriut, veçanërisht policia, prokuroria dhe gjyqësori, duhet të ofrojnë mbrojtje ligjore dhe institucionale që mbron pa mëdyshje lirinë e organizimit, tubimit dhe shprehjes, veçanërisht për grupet e margjinalizuara si gratë dhe aktivistët LGBTQI+. Nevojiten mekanizma të qarta për trajtimin e dezinformatave, gjuhës së urrejtjes dhe kërcënimeve, duke përfshirë përgjegjësinë për autorët, për të ruajtur hapësirën qytetare.
  • Politikat kombëtare duhet të integrojnë perspektivat gjinore dhe të adresojnë prekshmërinë ndërsektoriale të komuniteteve të margjinalizuara. Reformat në lidhje me anëtarësimin në BE duhet të theksojnë përfshirjen e grave dhe personave LGBTQI+ përmes proceseve pjesëmarrëse që nxisin gjithëpërfshirjen dhe qëndrueshmërinë demokratike.
  • Kundërshtimi i narrativave antigjinore kërkon komunikim strategjik që promovon mesazhe të sakta për barazinë gjinore dhe të drejtat e njeriut. Institucionet publike dhe shoqëria civile duhet të krijojnë narrativa që adresojnë sfidat lokale socio-ekonomike dhe kulturore, veçanërisht duke mbështetur artistët dhe interpretuesit queer si zëra të rëndësishëm në luftën për përfshirje dhe dialog.
  • Partnerët ndërkombëtarë, përfshirë BE-në, duhet të mbështesin aktivisht mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe hapësirës civile në Maqedoninë e Veriut duke monitoruar veprimet e qeverisë dhe duke mbështetur artin dhe pluralizmin kulturor. Solidariteti dhe llogaridhënia në nivel ndërkombëtar janë kyçe për nxitjen e rolit transformues të arteve queer dhe mbrojtjen e të drejtave kulturore dhe të njeriut.

(Autoret janë hulumtuese në Koalicionin MARGJINAT)

—

 

BIBLIOGRAFIA DHE REFERENCAT

Raporte, hulumtime dhe zgjidhje

Drndarevska, D., & Veliçkovska, M. (2025). Hulumtimi mbi dhunën institucionale kundër personave LGBTQI+ në Maqedoninë e Veriut (2021 – 2023). Koalicioni MARGJINAT. (Së shpejti).

Raport tremujor për situatën me gjuhën e urrejtjes në Republikën e Maqedonisë së Veriut. (2024, janar – mars). Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut. Në dispozicion në https://mhc.org.mk/wp-content/uploads/2024/04/5-kvartalen-izveshtaj-govor-na-omraza.pdf

Prokuroria Themelore Publike e Republikës së Maqedonisë së Veriut. (2024). Vendimi, HSh KO nr. 1510/24. Shkup, 23 prill.

Cvetkoviq, I., & Veliçkovska, M. (2021). Kush ka frikë nga gjinia? Analiza e strategjive kryesore dhe narrativave të lëvizjeve antigjinore në Maqedoninë e Veriut. Koalicioni MARGJINAT. Në dispozicion në https://coalition.org.mk/archives/portfolio_page/koj_se_plashi_od_rodot

 

Bibliografia e botimeve në internet

Angell Dimitrievski. (2024). E ngecur në qeliza. Meduza. Në dispozicion në  https://meduza.mk/my-body/zaglaveni-vo-kletkite/

VIDEO INTERVISTË | Gligoriadis. (2024, Nëntor). A më vjen turp që jam mashkull në këtë qytet? Slloboden Peçat. Në dispozicion në  https://www.slobodenpecat.mk/videointervju-gligorijadis-dali-se-sramam-da-bidam-mazh-vo-ovoj-grad/

VIDEO INTERVISTË | Nashullovski. (2024, qershor). Moda është mënyra ime e të shprehurit, kam thurur dhe qëndisur falë gjyshes sime. Slloboden Peçat. Në dispozicion në  https://www.slobodenpecat.mk/videointervju-nashulovski-modata-e-moj-nachin-na-izrazuvanje-pletev-i-vezev-blagodarenie-na-baba-mi/

Ekipi i lajmeve (2024, 19 shkurt). Fëmijëve nuk u shfaqën përmbajtje pornografike në Muzeun e Artit Bashkëkohor – Shkup. Vërtetmatës. Në dispozicion në https://meta.mk/na-deca-ne-im-bila-prikazhuvana-pornografska-sodrzhina-vo-muzejot-na-sovremena-umetnost-skopje/

Equalis. (2024, 15 korrik). LETËR E HAPUR PËR PUBLIKUN Urrejtja, kërcënimet me jetë dhe thirrjet për linçim për Shkollën Verore Equalis për rininë LGBTQI+ dhe aleatët. Në dispozicion në https://ekvalis.org.mk/отворено-писмо-до-јавноста-омраза-смр/

Petar Klinçarski. (2024, 17 gusht). Jehona e urrejtjes – kur fjalimi në internet nxit dhunë ndaj personave LGBTQI+. Radio Evropa e Lirë. Në dispozicion në  https://www.slobodnaevropa.mk/a/lgbti-omraza-presuda-/33067748.html

 

Bibliografia e fragmenteve nga postimet e lartpërmendura në Facebook

Lupço Ristevski. (2024, 15 qershor). Njoftim kundër shkollës verore “Equalis”. Facebook.

Koalicioni për Mbrojtjen e Fëmijëve. (2024, prill). Njoftimi i bojkotit të aktivitetit “Rruga e tranzicionit” organizuar nga ShSMM. Facebook.

Shoqata e Studentëve të Mjekësisë Maqedonase – ShSMM. (2024, prill). Deklaratë për anulimin e aktivitetit “Rruga e tranzicionit”. Facebook.

Nedan Panovski. (2023, dhjetor). Njoftim për ekspozitën “Sheqeri i hidhur” në Muzeun e Artit Bashkëkohor. Facebook.

Merr përgjegjësi. (2024, 10 dhjetor). Shpallje për ndarjen e çmimit “Meto Jovanovski” për Lilla Miliq. Facebook.

Merr përgjegjësi. (2024, 16 shkurt). Njoftim për projektin “Sheqeri i hidhur” nga Gjorgje Jovanoviq. Facebook.

Fronti prindëror. (2024, 6 dhjetor). Komentet për ndarjen e çmimit “Meto Jovanovski”. Facebook.

Tomisllav Karanfillovski. (2023, 14 qershor). Njoftim për kërcënime për shkak të një prezantimi me temën “Libraritë dhe popullata LGBTQI+”. Facebook.

 

Referencat në analizë:

[i] Drndarevska, D., & Veliçkovska, M. (2025). Hulumtimi mbi dhunën institucionale kundër personave LGBTQI+ në Maqedoninë e Veriut (2021 – 2023). Koalicioni MARGJINAT. (Së shpejti).

[ii] Aktorët antigjinorë, në përpjekjet e tyre për të arritur qëllimet e tyre parësore, u mobilizuan në forma të ndryshme shoqërimi në vitin 2021. Nismat e tyre fillimisht mund të shiheshin përmes veprimeve të katër grupeve: “Merr përgjegjësi”, “Nga ne tek ne”, “Tekste dhe mësimdhënie duhet ketë patjetër” dhe “Ta ruajmë martesën dhe familjen”. Në vitin 2021, këto grupe u bashkuan në Koalicionin për Mbrojtjen e Fëmijëve, i cili tani bashkon mbi 38 subjekte, duke përfshirë organizata humanitare, shoqata fetare, iniciativa joformale dhe tre parti politike të ekstremit të djathtë (Rodina, Integra dhe MAAK). Shih më shumë në Cvetkoviq, I., & Veliçkovska, M. (2021). Kush ka frikë nga gjinia? Analiza e strategjive kryesore dhe narrativave të lëvizjeve anti-gjinore në Maqedoninë e Veriut. Koalicioni MARGJINAT, dhe në Milenkovska, S. (2022) Si lëvizjet antigjinore bëjnë prapakthim të barazisë gjinore dhe luftës kundër dhunës me bazë gjinore

[iii] Prokuroria Themelore Publike e Republikës së Maqedonisë së Veriut. (2024). Vendimi, HSh KO nr. 1510/24. Shkup, 23 prill.

[iv] Kolona e pestë – grup i organizuar njerëzish që veprojnë brenda një vendi, lëvizjeje ose partie në favor të armikut.

[v] Ekipi i lajmeve. (2024, 19 shkurt). Fëmijëve nuk u shfaqën përmbajtje pornografike në Muzeun e Artit Bashkëkohor – Shkup. Vërtetmatësi.

—

Instituti për Media dhe Analitikë IMA jo çdoherë pajtohet me qëndrimet e dhëna në shkrimet dhe analizat autoriale, mirëpo e vlerëson lartë kontributin e secilit autor dhe kontributin e ekspertëve mediatik për zhvillimin e një debati të argumentuar me vështrime të ndryshme për të avancuar gjendjen në hapësirën mediatike në Maqedoninë e Veriut