Ballafaqimi me dezinformatat në rrjetet sociale: Pse është i nevojshëm verifikimi i fakteve?

Фото: Ванчо Џамбаски

 

Shkruan: FILIP STOJANOVSKI

Verifikimi i fakteve është pjesë e domosdoshme e praktikës gazetareske profesionale, dhe duhet të jetë pjesë e procesit redaktues në çdo redaksi si aktivitet i brendshëm. Në pesëmbëdhjetë vitet e fundit, verifikimi i fakteve publike është shfaqur si një zhanër i veçantë gazetaresk, i cili përfshin publikimin e përmbajtjeve analitike gazetareske që analizojnë vërtetësinë e përmbajtjes me interes publik. Këtë lloj të verifikimit të fakteve e bëjnë edhe shërbime të specializuara, si Vërtetmatësi, i themeluar në vitin 2011 nga Fondacioni “Metamorfozis”, e mund të jetë pjesë e punës së organizatave mediatike dhe analitike, qoftë përmes departamenteve të veçanta, qoftë si pjesë e produksionit të rregullt apo të kohëpaskohshëm.

Qëllimi kryesor i verifikimit të fakteve është të ndihmojë qytetarët të marrin vendime të informuara në sfera të ndryshme të jetës, të bazuara në informacione të verifikuara, të argumentuara mbi bazën e fakteve, të prezantuara publikisht dhe në një mënyrë që u mundëson lexuesve të kontrollojnë provat, për shembull duke cituar burimet.

Për t’iu përgjigjur pyetjes “kush i kontrollon kontrolluesit/verifikuesit”, shërbimet e verifikimit të fakteve kanë zhvilluar një formë të veçantë të vetërregullimit gazetaresk, duke u organizuar në rrjete ku anëtarësimi varet nga përmbushja e standardeve të shkruara në kode, të cilat përfaqësojnë një formë të specializuar të kodit gazetaresk me detyrime për transparencë dhe llogaridhënie. Në kuadër të këtyre mekanizmave, kryhet certifikimi i rregullt – një lloj revizioni i respektimit të detyrimeve të kodit – në baza vjetore ose dyvjeçare. Kështu, Vërtetmatësi është një nënshkrues i certifikuar i kodit dhe i Rrjetit Ndërkombëtar të Verifikimit të Fakteve[i] (IFCN) dhe të kodit të sjelljes së Rrjetit Evropian të Standardeve të Verifikimit të Fakteve[ii] (EFCSN).

Evoluimi i zhanrit filloi me verifikimin e vërtetësisë së deklaratave të politikanëve dhe përmbushjes së premtimeve, vërtetësisë së publikimeve në media dhe, së fundi, në rrjetet sociale.[iii]  Të gjitha ato përfshijnë identifikimin e përmbajtjeve të dyshimta, pavërtetësia e të cilave mund të shkaktojë dëm për shoqërinë, analizimin e tyre dhe publikimin e rezultateve. Në rastin e rrjeteve sociale, vetë platformat iniciojnë partneritete me verifikues faktesh të certifikuar (anëtarë aktivë dhe të verifikuar të njërit prej rrjeteve). Duke vepruar kështu, ata kanë mundësinë të fusin vlerësimet e vërtetësisë në softuerin e platformës, pas së cilës përdoruesit që i qasen përmbajtjes së vlerësuar kanë mundësinë të lexojnë se si është vlerësuar ajo dhe të klikojnë në një lidhje (vegëz) që shpie deri te recensioni publik që shpjegon vlerësimin.

Cilat janë sfidat kryesore në ballafaqimin me dezinformatat në rrjetet sociale në botë dhe te ne?

Një faktor kyç për zbatimin e verifikimit të fakteve në rrjetet sociale është gatishmëria e kompanive që zotërojnë platformat për të inkuadruar mekanizma për mbrojtjen e përdoruesve nga kërcënime të ndryshme, duke përfshirë edhe dezinformatat. Përvoja tregon se platformat e mëdha po u përgjigjen kërkesave për harmonizim me kornizat ligjore në ekonomitë më të mëdha të botës, si Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian. Prandaj, për vendet më të vogla, anëtarësimi në BE është jashtëzakonisht i rëndësishëm, e madje edhe me statusin e kandidatit, përmes vetë harmonizimit të legjislacionit tonë, ne bëhemi kompatibil me atë sistem, gjë që sjell përfitime të niveleve më të larta të mbrojtjes të arritura kolektivisht.

Kështu, pas vitit 2018, disa platforma iniciuan programe partneriteti me verifikues faktesh si një mënyrë për t’u pajtuar me Kodin e Praktikave për Dezinformatat të BE-së[iv], (i cili u shndërrua në një Kod sjelljeje sipas dispozitave të Aktit për Shërbimet Digjitale) sipas të cilit ata kanë detyrime për të moderuar përmbajtjet e dëmshme, të cilat përfshijnë jo vetëm dezinformatat, por edhe detyrim për mënjanimin e përmbajtjeve kriminale si gjuha e urrejtjes dhe nxitja e dhunës (të cilat janë edhe vepra penale sipas sistemit tonë ligjor). Në Shtetet e Bashkuara, ku nuk ka një kornizë të tillë ligjore, disa platforma kanë ndërmarrë hapa për të shënjuar dezinformatat gjatë pandemisë KOVID-19, duke vërejtur dëmshmërinë e tyre për shëndetin e njerëzve.

Vetë struktura e algoritmeve, të cilat preferojnë të promovojnë përmbajtje sensacionale që i keqpërdorin reagimet emocionale për të tërhequr vëmendjen dhe për të nxitur qëndrim dhe aktivitet më të gjatë në platformë, në vend se t’u mundësojnë përdoruesve të tyre që të kenë qasje në përmbajtje të sakta dhe të verifikuara, është sfida themelore në ballafaqimin me dezinformatat në rrjetet sociale. Prandaj, (mos)gatishmëria e platformave për të bashkëpunuar me verifikuesit e fakteve është një faktor kyç.

Aktualisht në vendin tonë është aktiv programi i partneritetit për verifikimin e fakteve i Meta-s, kompanisë pronare e Facebook-ut, Instagram-it dhe Threads. Një program i ngjashëm në TikTok po zbatohet në disa vende evropiane. Mirëpo, shumë platforma që përdoren nga bashkëqytetarët tanë nuk janë të interesuara për të inkuadruar një mekanizëm të tillë, duke i lënë ata në mëshirën e dezinformatave dhe mashtruesve të tjerë.

Në mungesë të mekanizmave të transparencës dhe llogaridhënies në rrjetet sociale, qytetarët nuk kanë se si të përcaktojnë nëse diçka është dezinformatë dhe nëse burimet janë të besueshme, nëse faqet dhe profilet që paraqiten si media apo personalitete janë autentike apo janë operacione mashtruesish. Konfuzioni lind edhe kur politikanët dhe influencuesit e tjerë postojnë opinione personale në profilet e tyre që më pas konsiderohen si pozicion i institucioneve, gjë që e vështirëson procesin e verifikimit të fakteve.

Një sfidë e dytë e madhe është ndërgjegjësimi i qytetarëve, pra ndryshimi në të kuptuarit e natyrës dhe funksionit të platformave kryesore të mediave sociale. Shumë njerëz i perceptojnë si hapësira publike, por në fakt janë hapësira private në pronësi të kompanive që vendosin rregullat e sjelljes, rregulla me të cilat përdoruesit e tyre duhet të bien dakord. Duke klikuar butonin unë pajtohem (“I Agree”) në marrëveshjen për përdorim, çdo përdorues i rrjeteve sociale merr përsipër të respektojë rregullat e tyre dhe jep pajtimin se do t’i pranojë sanksionet e vendosura nga platforma.

Mungesa e ndërgjegjësimit të publikut të gjerë për rolin e verifikuesve të fakteve e veçanërisht për kufizimet e metodologjive të tyre, krahasuar me funksionet e tjera të moderimit në rrjetet sociale, është rezultat i përpjekjeve të pamjaftueshme të platformave për t’i shpjeguar ato në detaje për përdoruesit e tyre, gjë që lë hapësirë ​​për konfuzion dhe abuzim për shpifje.

Zakonisht, verifikuesit e fakteve nuk kanë mundësi për të mënjanuar përmbajtjet që i e kanë vlerësuar si dezinformata. Ato publikime mbeten të qasshme për publikun. Ka pasur raste kur postime të tilla janë mënjanuar nga platformat në baza tjera, gjegjësisht për shkelje të rregullave të tyre të sjelljes, si ndalimi i spam-it, shpërndarja e pornografisë, shkelje e të drejtave të autorësisë, dyshimi për lloje të tjera krimesh si promovimi i terrorizmit, gjuha e urrejtjes, kërcënime, nxitja e dhunës dhe onlajn maltretim. Ndërgjegjësimi i pamjaftueshëm i përdoruesve për mënyrën se si funksionojnë këto partneritete dhe çfarë mund të bëjnë dhe çfarë nuk mund të bëjnë verifikuesit e fakteve është një sfidë e përgjithshme gjatë ballafaqimit me dezinformatat në rrjetet sociale.

Presionet dhe sulmet nga rrjetet dezinformuese dhe influencuesit që përdorin dezinformatat janë gjithashtu një sfidë e madhe. Ato drejtohen jo vetëm ndaj verifikuesve të fakteve, por gjithashtu shërbejnë në mënyrë indirekte si një formë shantazhi kundër të gjithë përdoruesve të tjerë të mediave sociale. Nëpërmjet “gjuetisë së shtrigave” të kohëpaskohshme, ata përdorin verifikuesit e fakteve si “kurbane” për të frikësuar të gjithë të tjerët – shikoni se çfarë do t’ju ndodhë nëse prekni në gjëra që janë shpallur si politikisht të papërshtatshme.

Në përgjithësi, niveli i ulët i besimit në gazetarinë profesionale është një nga sfidat më të mëdha, pasi verifikimi i fakteve është në thelb një zhanër i specializuar gazetaresk. Nëse njerëzit nuk i besojnë demokracisë dhe institucioneve demokratike si gazetaria, nuk do t’u interesojnë as rezultatet konkrete. Në vendin tonë kjo lidhet me politizimin dhe tifozërinë partiake përkundër mendimit kritik. Kjo është një sfidë, sepse qytetarët që kanë mundësi të lexojnë verifikimet e fakteve shpesh nuk interesohen për faktet dhe argumentet, por vallë përmbajtja e caktuar korrespondon me pikëpamjet e tyre paraprake ose me përcaktimet ideologjike.

Çfarë roli luajnë organizatat që verifikojnë faktet në ballafaqimin me këto dezinformata? Cilat janë përfitimet kryesore për qytetarët/publikun nga kjo punë?

Përfitimi kryesor nga verifikimi i fakteve është se i jep të vërtetës një shans dhe i bën faktet të arritshme për të gjithë. Puna e verifikuesve të fakteve është publike dhe secili qëndrim i tyre duhet të jetë i dokumentuar mirë, duke krijuar gradualisht një regjistrim publik (ang. public record) që ka vlerë historike dhe zbatueshmëri afatgjatë si material edukativ.

Nga ky aktivitet përfitojnë drejtpërdrejt viktimat e mundshme të mashtrimeve, si dhe të gjithë individët dhe kompanitë për të cilët përhapen dezinformata, të gjithë ata, figurat dhe brendet e të cilëve keqpërdoren për të tërhequr klikime.

Disa dezinformata përsëriten vazhdimisht, ndonjëherë në valë si pjesë e fushatave, ose riciklohen në raste të ngjashme me ato kanë qenë të publikuara fillimisht. Arkivat e shërbimeve të verifikimit të fakteve veprojnë si një mburojë kundër dezinformatave të tilla në rrjetet sociale, pasi që një ekspozim veçmë i publikuar mund të lidhet me një shpjegim tashmë të publikuar. Këmbëngulësia e gazetarëve është një përfitim i madh, sepse i jep publikut një shans që të mësojë faktet dhe të rishqyrtojë qëndrime dhe paragjykime të caktuara të pasakta që janë të rrënjosura thellë.

Fakti që rrjetet sociale nuk mënjanojnë postimet e shënjuara si dezinformata, por përkundrazi përmbajtjet e rreme mbeten të qasshme për t’u parë nga të gjithë, së bashku me informacionin se janë të rreme dhe një lidhje që shpie deri te shpjegimi se pse janë vlerësuar në atë mënyrë, u mundëson njerëzve që i kanë postuar ose shpërndarë të zbulojnë të vërtetën.

Është gjithashtu e rëndësishme të dihet se çfarë nuk bëjnë verifikuesit e fakteve. Ata nuk janë censurues dhe as nuk mund të kenë një rol të tillë, sepse partneritetet me vetë platformat nuk përfshijnë mundësinë për ta që të mënjanojnë përmbajtjet. Platformat që heqin përmbajtjet e bëjnë këtë përmes mekanizmave tjerë. Fatkeqësisht, në Shtetet e Bashkuara dhe në vende të tjera, përfshirë këtu edhe vendin tonë, nga qarqe politike populiste bëhen akuza të pabaza për censurë prej vitesh.

Është gjithashtu e rëndësishme të merren parasysh pritshmëritë joreale që verifikuesit e fakteve do ta zgjidhin vetë problemin e dezinformatave. Siç bën me dije Angie Drobnick Hollan, drejtore e Rrjetit Ndërkombëtar të Verifikimit të Fakteve (IFCN), një nga sfidat për verifikuesit e fakteve janë edhe kritikat se, si llojet e tjera të gazetarisë së pavarur të bazuar në fakte, kjo nuk ka asnjë efekt. Ajo thekson se kjo funksionon, por ndryshe nga ajo që supozojnë kritikët e saj:

“Ja se cilat janë mënyrat në të cilat nuk funksionon verifikimi i fakteve: Verifikimi i fakteve nuk mund të parandalojë politikanët individualë që të fitojnë ose humbasin zgjedhjet. Nuk troket në dyert e votuesve dhe nuk mund t’i detyrojë ata të dalin për të votuar. Nuk u duket bindës njerëzve që votojnë bazuar në vlerat e tyre kulturore apo faktorët ekonomikë. Nuk e bën punën që duhet ta bëjnë partitë opozitare apo lëvizjet politike.

Ajo që e bën në të vërtetë verifikimi i fakteve, dhe e bën mirë, është rezistenca ndaj narrativave të rreme dhe pengimi i tyre që të zënë rrënjë. Ai është në vijën e parë të dokumentimit të materialit për historinë. Ndërton njohuri publike të bazuara në prova që mund të përballojnë presionet politike. Kjo është arsyeja pse politikanët që përpiqen të krijojnë realitetet e tyre luftojnë kaq ashpër kundër verifikimit të fakteve, dhe kjo është arsyeja pse ata detyrojnë kompanitë teknologjike dhe platformat e mediave sociale t’u ndihmojnë atyre”, shkruan Drobnik Holan.[v]

Çfarë pasojash mund të kenë vendimet për ndërprerjen e bashkëpunimit të Meta (dhe platformave të tjera të mëdha) me verifikuesit e fakteve?

Pasoja kryesore e vendimeve për ndërprerjen e bashkëpunimit të Meta (dhe platformave të tjera të mëdha) me verifikuesit e fakteve është lënia e hapësirës për ekspozim më të madh të qytetarëve ndaj dezinformatave, duke u mundësuar përfituesve të ndryshëm të manipulojnë dhe t’u servojnë përdoruesve gënjeshtra, të cilat më pas mund të përhapen falë algoritmeve të platformave.

Si pjesë e bashkëpunimit të tyre me Facebook-un, organizatat që verifikojnë faktet zakonisht i japin prioritet informacionit të rremë viral, mashtrimeve të shpikura që nuk kanë bazë faktike (ang.: hoax) dhe pretendimeve të rreme që janë aktuale e që mund të përgënjeshtrohen, të cilat janë pjesë e tendencave në rritje dhe kanë implikime për shëndetin dhe mirëqenien e njerëzve.[vi]

Vendimet e Meta për ndërprerjen e bashkëpunimit nuk do të kenë asnjë ndikim në verifikimin e fakteve në lidhje me publikimet e politikanëve apo partive politike, sepse verifikimet e tilla nuk janë vlerësuar fare në kuadër të partneritetit, pasi që sipas rregullave janë përjashtuar që nga fillimi, njësoj si opinionet dhe pikëpamjet që nuk mund të verifikohen me metoda gazetareske.

Pasojat më të tmerrshme dhe të menjëhershme janë nga përhapja e dezinformatave shëndetësore, të cilat do të shkaktonin që disa njerëz të refuzojnë ose të vonojnë aplikimin e metodave mjekësore nga të cilat mund të varej jeta e tyre dhe e njerëzve të tyre të dashur. Kjo ka ndodhur gjatë gjithë pandemisë KOVID-19, veçanërisht pasi u bënë të disponueshme vaksinat. Vrulli që ka lëvizja anti-vaksinuese në rrjetet sociale përbën një rrezik të madh për shëndetin e të gjithëve, veçanërisht për shkak se “ngurrimi për vaksinim” po mundëson rikthimin e disa sëmundjeve që konsideroheshin të zhdukura, si në vendin tonë ashtu edhe në mbarë botën. Në vendin tonë, për shembull, kemi raste të foshnjave të pavaksinuara dhe fëmijëve të vegjël që vdesin nga kolla e keqe (pertussis), lija etj.

Gjithashtu, do të hapet hapësirë ​​për përhapjen e dezinformatave që janë bazë për mashtrime të ndryshme, pasi që nuk do të ketë etiketime të postimeve të dyshimta që i çojnë përdoruesit të blejnë barna të rreme – të cilat mund të rrezikojnë edhe shëndetin e tyre, ose të shkojnë në ueb-faqe ku mund t’u vidhen të dhënat personale ose paratë e tyre.

Ekipi i Vërtetmatësit paralajmëron se numri i mashtrimeve të zbuluara në 12 muajt e fundit është rritur dhe një pjesë e madhe e tyre janë të natyrës ndërkombëtare. Bizneset vendase po sulmohen me njoftime për lotari të rreme, zbritje dhe të ngjashme, të cilat mashtrojnë përdoruesit për të dorëzuar informatat e tyre personale dhe paratë e tyre. Disa nga këto mashtrime janë rajonale, siç shihet edhe nga fakti se promovohen me reklama të drejtuara për audiencë nga vendet fqinje, gjë që mund të shihet nga seksioni i transparencës në faqet në Facebook që i publikojnë. Këtu përfshihen mashtrimet për barna të rreme, çaje dhe pilula për humbje peshe, të cilat promovohen përmes reklamave si këtu, ashtu edhe në Bullgari dhe anasjelltas, ose mashtrime me keqpërdorim të imazheve dhe gënjeshtra për gjoja vdekje të njerëzve të famshëm, nga politikanët e deri te figura të medias dhe influencues.

Ndërprerja e bashkëpunimit ndërmjet platformave dhe shërbimeve të verifikimit të fakteve është gjithashtu një çështje sigurie, pasi do të lejonte ndikim më të madh për transmetimin e propagandës nga regjimet e huaja jodemokratike, me synimin për të minuar demokracinë si këtu, ashtu edhe në mbarë botën. Në vendin tonë, për shembull, ka shumë dezinformata që përhapen nga Kremlini, transmetohen dhe përkthehen në rajon, të cilat më pas përhapen nga profilet në vend. Vëllimi i shtuar i dezinformatave, që rrit mosbesimin në institucionet e sistemit demokratik, rrit rrezikun e cenimit të integritetit të zgjedhjeve. Në disa raste, ato janë të ndërthurura me kryerjen e krimeve të mbuluara nga Kodi Penal, si nxitja e krimeve të luftës, krimeve kundër njerëzimit dhe mohimi i gjenocidit. Mund të pritet gjithashtu një rritje e dezinformatave që mund të çojnë në dhunë. Një shembull i kësaj janë dezinformatat që përhapen nga lëvizjet kundër barazisë gjinore, ku përfshihen edhe shpifjet ndaj anëtarëve të grupeve të margjinalizuara për krime të supozuara.[vii]

Kush dhe pse po sulmon verifikuesit e fakteve me akuza të pasakta se po censurojnë përmbajtjet në rrjetet sociale?

Sulmet ndaj verifikuesve të fakteve ndodhin në disa nivele. Ato fillimisht përfaqësojnë sulme kundër organizatave, pastaj personalisht kundër punonjësve të atyre organizatave, duke përfshirë kërcënime ndaj sigurisë fizike të njerëzve dhe familjeve të tyre. Niveli i tretë është kontestimi i së drejtës për të verifikuar faktet në përgjithësi, si pjesë e narrativave për indoktrinim ideologjik.

Për shembull, një element i rëndësishëm i fushatës me gjuhë së urrejtjes që filloi në nëntor të vitit 2020, e cila përfshinte shpifje se stafi i Metamorfozis si organizatë që verifikon faktet gjoja ka fshirë përmbajtje patriotike dhe futbollistike nga Facebook, ishte publikimi i të dhënave personale të punonjësve, që nga emrat e tyre deri te kolazhet e fotove të tyre.[viii] Pavarësisht se shumica e mediave që publikuan shpifjen origjinale tërhoqën artikujt e tyre dhe kërkuan falje, e ato që nuk e bënë u dënuan ligjërisht për shpifje, të njëjtat gënjeshtra dhe materiale vazhduan të përsëriten dhe ripublikohen nga dezinformues të ndryshëm në rrjetet sociale, duke përfshirë disa media onlajn.

Përveç përpjekjeve për të njollosur reputacionin dhe për të nxitur dhunën kundër verifikuesve të fakteve, këto sulme shpesh kanë një komponent ideologjik të kontestimit të vlerave thelbësore të gazetarisë profesionale, të përfshira edhe në Kodin e gazetarëve të Maqedonisë[ix]:

“Detyra themelore e gazetarëve është respektimi i së vërtetës dhe të drejtës së publikut për t’u informuar në përputhje me nenin 16 të Kushtetutës sonë.”

Narrativat e tillë promovojnë populizmin si një qasje politike, sipas të cilit ajo që e imponojnë si “të vërtetë” qendra të caktuara të pushtetit është më e rëndësishme sesa e vërteta që mund të përcaktohet përmes metodave shkencore dhe gazetareske. Në një botë të tillë realitetesh të ndërtuara në mënyrë oruelliane, termi “lajm i rremë” përdoret për të nënkuptuar “atë që nuk u pëlqen ose me të cilën nuk pajtohen”. E gjatë kësaj, mu ata që e konsiderojnë fuqinë për të përhapur gënjeshtra si vlerë dhe mjet më të madh për pasurim, përkundër ligjeve dhe rregullave të logjikës, janë ata që janë më të zëshmit në shpifjen ndaj organizatave dhe njerëzve për të cilët faktet janë të shenjta. Nga ana tjetër, të njëjtit shpesh luajnë rolin e viktimës.

Në radhë të parë, kemi politikanë apo figura publike që kanë bërë deklarata kundër verifikimit të fakteve, shpesh përmes postimeve në profilet dhe faqet e tyre në rrjetet sociale. Disa prej tyre janë zyrtarë, deklaratat apo premtimet e të cilëve janë verifikuar dhe në bazë të dëshmive të disponueshme është argumentuar vallë janë të sakta apo të realizuara. Shpesh, këta janë politikanë të rangut më të ulët, të cilët përpiqen të tërheqin vëmendjen dhe simpatinë me pretendime të rreme se u është bërë njëfarë e padrejte. Në disa raste bëhet fjalë edhe për politikanë që drejtojnë fshehurazi rrjete mediatike për të manipuluar publikun, të përbërë nga media të tyre, për të cilat nuk janë botuar pronarët apo redaktorët, dhjetëra profile anonime dhe false në rrjetet sociale, të cilat veprojnë në bashkëpunim me një numër më të madh faqesh dhe grupesh në Facebook.

Deklarata kundër verifikimit të fakteve janë bërë nga politikanët në të dy anët e spektrit politik, veçanërisht nga ata që promovojnë narrativa antiperëndimore përmes dezinformatave.[x]

Shembulli më ekstrem është partia “E Majta” (Levica), e cila në programin e saj zgjedhor për Zgjedhjet parlamentare 2024 ka një kapitull për rrjetet sociale, në të cilin avokon “ndalimin dhe kriminalizimin e të ashtuquajturit faktçekim në mediat sociale, për shembull, vërtetmatësve në Facebook…”[xi]. Në aspektin ligjor, një ndalim i tillë do të përfaqësonte censurë, gjë që ndalohet nga neni 16 i Kushtetutës. Në kundërshtim me këto angazhime, e njëjta parti ishte nënshkruese[xii] e Kodit të Sjelljes në Hapësirën Onlajn gjatë proceseve zgjedhore dhe referendumeve, i cili afirmon verifikimin e fakteve si një nga aktivitetet kyçe në procesin zgjedhor.[xiii]

Në sferën mediatike, manipulimet më të shumta në lidhje me verifikimin e fakteve vërehen në ato media, redaktorët e të cilave më së paku respektojnë standardet gazetareske. Shumë shpesh, mediat që kanë më shumë vendime për shkeljen e kodit gazetaresk nga Komisioni i ankesave të KEMM-së janë të njëjtat që nisin ose u bashkohen fushatave kundër verifikimit të fakteve. Për shkak se redaktorët e mediave të tilla e dinë se ata mund të mbahen përgjegjës në gjykatë për shpifje, gjuhë të urrejtjes dhe diskriminim, ose nxitje për dhunë, artikujt shpesh janë në një formë më të butë, të bazuar në citate nga burime të tjera ose të shkruara në një mënyrë që përcjellin mesazhe nxitëse në mënyrë indirekte.

E përbashkëta e dy grupeve të mëparshme, si dhe “influencuesve” të tjerë të ndryshëm në mediat sociale që nuk e identifikojnë veten si politikanë apo gazetarë, është se ata e konsiderojnë verifikimin e fakteve si një pengesë për përhapjen e ndikimit të tyre, të llogaritur përmes numrit të klikimeve në përmbajtjen e tyre ose shikimeve të postimeve të tyre, d.m.th. shtrirje (ang. reach). Prandaj sulmet nga aktorë të tillë, përveç sulmeve kundër reputacionit personal (lat. ad hominem), insistojnë në satanizimin apo talljen me vetë konceptin e verifikimit të fakteve, sepse sa më shumë njerëzit bëhen rezistent ndaj dezinformatave, aq më pak “klientë” do të klikojnë në postimet e tyre të sensacionale apo manipuluese.

Në sulme të tilla pothuajse asnjëherë nuk ka kontestim specifik për saktësinë e përmbajtjes së vlerësimeve, pavarësisht se në kuadër të metodologjive të verifikimit të fakteve ata kanë mundësinë të ofrojnë argumente, sipas të cilave mund të bëhet korrigjimi, si i recensioneve, ashtu edhe i vlerësimeve përfundimtare.

Në kuadër të partneritetit me Facebook, ekziston edhe mundësia e ndryshimit të vlerësimeve nga verifikuesit e fakteve, nëse media korrigjon përmbajtjen e artikullit të shënjuar, procedurë e përdorur shpesh nga mediat onlajn në vendin tonë. Megjithatë, media të tilla shpesh nuk janë transparente ndaj lexuesve të tyre dhe nuk njoftojnë se kanë bërë një korrigjim, duke i fshehur audiencës informacione të rëndësishme. Dhe, përderisa janë korrektë në komunikimin e tillë dypalësh, disa prej tyre më pas përhapin përsëri pretendime me të cilat akuzojnë verifikuesit e fakteve për censurë, edhe pse e dinë se kjo është e pavërtetë.

Në rrjetet sociale kemi edhe një ekosistem të tërë manipulatorësh dhe mashtruesish, të cilët përpiqen të arrijnë sa më shumë “myshterinj” duke përhapur dezinformata nga fusha të ndryshme, duke besuar se ata që bien pas një lloj manipulimi janë të prirë të mashtrohen në mënyra të tjera. Për shembull, kemi mjekë të rrejshëm, shërues apo praktikues të ndryshëm të praktikave magjike, si parashikim të fatit, horoskop etj., të cilët publikojnë ose transmetojnë dezinformata në fushën e shëndetësisë, gjeopolitikës apo politikës në nivel kombëtar ose rajonal, shpesh të importuara nga vendet fqinje. Të gjithë ata më pas synojnë pjesën më naive ose të dëshpëruar të ndjekësve të tyre, përmes postimeve publike dhe mesazheve private, duke u shitur atyre shërbime ose produkte, si barna të rreme, me të cilat nxjerrin shuma të konsiderueshme parash.

Struktura e fushatave për njollosjen e verifikuesve të fakteve po bëhet e parashikueshme, veçanërisht duke pasur parasysh se vitet e fundit kemi parë një përsëritje periodike të fushatave të tilla, zakonisht në fillim të vitit, si dhe në periudha para ngjarjeve të rëndësishme shoqërore. Zakonisht, si shkas për këtë shfrytëzohet postim i ndonjë dezinformuesi që pretendon se i është bërë padrejtësi, që më pas në atë postim të shtohen komentet, e nëse ai përshkallëzohet, pasojnë edhe artikuj në media.

Për shembull, në shkurt të vitit 2024, një fushatë e tillë përkoi me periudhën zgjedhore. Disa “influencues” vendas filluan të postojn, ndërsa fermat e trollëve dhe grupet në Facebook filluan të shpërndanin gënjeshtra për censurë nga verifikuesit e fakteve, duke u përpjekur të ushtronin presion përmes thirrjeve për dhunë. Postimet gjoja spontane pushuan si me komandë, pasi ambasadorët e BE-së dhe organizatat e mediave drejtuan apel publik ndaj institucioneve nacionale për të bërë hetim. Një sjellje e tillë ka ngritur dyshime për orkestrim nga ndonjë qendër e fuqisë, por rezultatet e hetimit nuk janë publikuar ende.

Këtë vit, një fushatë e ngjashme filloi më herët, në janar, e si shkas u përdor deklarata e Mark Zuckerberg për ndërprerje të programit të verifikimit të fakteve në SHBA, pas së cilës u deklarua në mënyrë manipuluese dështim i verifikimit të fakteve në mbarë botën.[xiv] Rrjeti Evropian i Verifikimit të Fakteve shpjegoi me atë rast se “barazimi i verifikimit të fakteve me censurën është një pretendim i rremë dhe keqdashës”. Verifikuesit e fakteve nuk “censurojnë” askënd. Anëtarët tanë hetojnë dhe publikojnë prova të pretendimeve potencialisht të rreme. Gjithmonë ka qenë vendimi i Meta se çfarë të bëjë me etiketën e verifikimit të fakteve të përmbajtjes, jo i yni”. EFCN kujtoi gjithashtu se deri pak kohë më parë, përpara se t’i nënshtrohej presionit politik, Meta e ka lavdëruar efikasitetin e sistemit të etiketimit, si nëpërmjet deklaratave, ashtu edhe përmes raporteve zyrtare të transparencës të dorëzuara në BE.[xv]

“Ne e dimë se ky program funksionon dhe njerëzit shohin vlerë në shënjimet paralajmëruese që shfaqim në përmbajtje, pasi që partneri i verifikimit të fakteve e ka vlerësuar atë”, thuhej  në kumtesë në ueb-faqen e Meta për mënyrën se si funksionon programi.[xvi]

Çfarë duhet bërë për të përmirësuar luftën kundër dezinformatave në mediat sociale?

Gjendjet në rrjetet sociale pasqyrojnë gjendjet në shoqërinë në tërësi, dhe ato gjendje, nga ana tjetër, ndikojnë në gjendjet në fusha të tjera. Prandaj, për të përmirësuar qëndrueshmërinë ndaj dezinformatave, është e nevojshme një qasje sistematike, që përfshin të gjithë shoqërinë (ang. whole-of-society approach), me synim ndërtimin e një kulture të të menduarit kritik dhe dialogut social në të gjitha nivelet, duke filluar nga sistemi arsimor, marrëdhëniet midis institucioneve dhe palëve të interesuara në të gjithë sektorët, si dhe në nivel familjar dhe individual. Kjo qasje gjithëpërfshirëse u promovua në rekomandimet e 11 organizatave të shoqërisë civile dhe institucioneve akademike[xvii] që punojnë në çështjen e dezinformatave nga aspekte të ndryshme, të cilat në vitin 2023 filluan një nismë për ndërtimin e strategjisë nacionale për qëndrueshmëri ndaj ndikimeve të dëmshme të dezinformatave.[xviii]

Kjo nismë për strategji nacionale u pranua si pjesë e Planit vjetor të punës së Qeverisë për vitin 2024[xix][xx], mirëpo procesi u ndal për shkak të zgjedhjeve. Në shtator të vitit 2024, ajo  u ridorëzua[xxi] dhe mori një vlerësim të favorshëm nga Ministria e Drejtësisë[xxii]. Zbatimi i kësaj nisme sjell përfitime të rëndësishme për vendin në kuadër të procesit të integrimit evropian, pasi vendet kandidate për në BE janë të detyruara të zhvillojnë mekanizma për rezistencë ndaj dezinformatave në fushën e lirisë së shprehjes, dhe nga viti 2024 ky është kriter edhe në Kapitullin 31 negociues (politika e jashtme, e sigurisë dhe e mbrojtjes).[xxiii] Është e rëndësishme të theksohet se iniciativa për një strategji kombëtare u vu në dukje si shembull i vetëm pozitiv nga Ballkani Perëndimor për aktivitet konkret në këtë fushë në kuadër të raporteve vjetore të Komisionit evropian.[xxiv] Vetë procesi i ndërtimit të strategjisë duhet të përfshijë gjithashtu një analizë të ndikimit të rrjeteve sociale mbi pjesë të ndryshme të shoqërisë dhe përfshirjen e nevojave të qytetarëve në zgjidhjet e ardhshme ligjore që do të rezultojnë prej saj.

Në nivel shtetëror, një hap konkret urgjent është harmonizimi i kornizës ligjore të Maqedonisë së Veriut me Aktin e shërbimeve digjitale të BE-së.[xxv] (ang. Digital Services Act – DSA) dhe në veçanti zbatimi i drejtë i detyrimit për të përcaktuar “shënjues të besuar”.[xxvi] Kjo do ta bëjë vendin pjesë të një hapësire të përbashkët evropiane, të udhëhequr nga BE-ja, e cila mund të ndikojë kolektivisht në platformat kryesore dhe rrjetet sociale për të ofruar një nivel më të madh të mbrojtjes së përdoruesve, përfshirë edhe nga efektet e dëmshme të dezinformatave. Lidhur me këtë veçmë kemi përvojë pozitive me zbatimin e Rregullativës së përgjithshme për mbrojtjen e të dhënave (ang. General Data Protection Regulation – GDPR) nga viti 2016, për shkak të së cilës platformat kanë përmirësuar rregullat e tyre në nivel global, dhe përfshirja e së cilës në Ligjin për mbrojtjen e të dhënave personale të Maqedonisë së Veriut u ka mundësuar institucioneve tona kompetente të mbrojnë në mënyrë më efektive privatësinë e qytetarëve, si brenda sistemit tonë ligjor, ashtu edhe në ndërveprim me kompanitë e huaja.

Të gjithë aktorët e tjerë socialë kanë mundësi të kontribuojnë në rritjen e qëndrueshmërisë ndaj dezinformatave në rrjetet sociale.

Këtu përfshihen kryesisht rrjetet sociale, të cilat duhet të nënshkruajnë marrëveshje bashkëpunimi me verifikuesit e fakteve.

Institucionet shtetërore kanë një rol në edukimin e gjeneratave të reja, së bashku me prindërit dhe arsimtarët, gjë që kërkon zbatimin sa më të shpejtë të procesit të inkuadrimit të arsimimit mediatik dhe digjital në sistemin arsimor.

Media mund të kontribuojë shumë duke rritur bashkëpunimin me verifikuesit e fakteve, duke përdorur materialet dhe paralajmërimet e tyre për të ndihmuar audiencën e tyre që të mos mashtrohet.

Kompanitë e sektorit privat, të cilat shfrytëzojnë përfitimet nga verifikimet e fakteve që ekspozojnë mashtrimet me brendet e tyre, kanë gjithashtu mundësi të marrin një rol aktiv. Për shembull, përmes formave të mbështetjes për organizatat e shoqërisë civile që punojnë mbi ndërtimin e rezistencës – si pjesë e përgjegjësisë së tyre sociale, e gjithashtu si reklamues – duke inkuadruar norma etike gjatë zgjedhjes së mediave të cilave u paguajnë për hapësirën reklamuese.

Dezinformatat i bëjnë dëm mbarë shoqërisë, dhe secili mund të jetë viktimë, por edhe të kontribuojë në uljen e ndikimit të tyre.

 

(Autori është drejtor i partneritetit dhe zhvillimit në Fondacionin Metamorfozis, përgjegjës për aktivitete për ndërtim të rezistencës ndaj dezinformatave, arsimim mediatik dhe digjital)

 

Fotografia: Vanço Xhambaski

—

Referencat:

[i] Kodi i parimeve të IFCSN. IFCSN

[ii] Kodi i standardeve. EFCSN.

[iii] Verifikimi i fakteve në rrjetet sociale. Rubrikë në Vertetmates.mk

[iv] Kodi i praktikës mbi dezinformatat i vitit 2022, Komisioni Evropian

[v] Rasti i fakteve. Nieman Reports, Angie Drobnic Holan, 10 shkurt 2025

[vi] Përmbajtja që verifikuesit e fakteve i japin përparësi, Qendra e Transparencës Meta, Meta Transparency Center, 10 maj 2024

[vii] Artisti poston një foto të tij si fëmijë, lëvizjet anti-gjinore e raportojnë për pedofili, 360 shkallë, 20 shkurt 2025

[viii] Gjuha e urrejtjes kundër Metamorfozis mbetet e pandëshkuar: “T’i pushkatojmë apo t’i sjellim në shtëpi me kurora varrimi?“, Meta.mk, 7 dhjetor 2020

[ix] Kodi i gazetarëve të Maqedonisë, Shoqata e Gazetarëve të Maqedonisë – SHGM

[x] E majta dhe e djathta në Maqedoninë e Veriut po përhapin “vëllazërisht” narrativa dezinformative anti-perëndimore, Vertetmates.mk, 9 janar 2025

[xi] Partitë vetëm shkurtimisht përmendën luftën kundër dezinformatave në platformat e tyre zgjedhore. Vertetmates.mk, Mirosllava Simonovska, 23 maj 2024.

[xii] Qasja në kod. izborenkodeksonline.mk, ASHMAA

[xiii] Kodi i sjelljes në hapësirën e internetit gjatë proceseve zgjedhore dhe referendumeve, ASHMAA, Shtator 2023

[xiv] Verifikimi i fakteve është efektiv në luftimin e dezinformatave dhe nuk është censurë, EFCSN/Metamorphosis, 8 janar 2025

[xv] Rregullorja (BE) 2022/2065 Akti i shërbimeve digjitale, Raporti i transparencës për Facebook-un, Meta, 25 tetor 2024

[xvi] Si funksionon programi i verifikimit të fakteve të palëve të treta të Meta-së, Meta, 1 qershor 2021 (aktualisht nuk është në dispozicion, lidhja të çon në kopjen e arkivuar në Archive.org)

[xvii] Rekomandime për veprim të përbashkët për të ndërtuar rezistencën e shoqërisë ndaj ndikimeve të dëmshme të dezinformimit, Fondacioni Metamorfozis, Maj 2023

[xviii] Nismë: Krijimi i një Strategjie kombëtare për ndërtimin e qëndrueshmërisë sociale ndaj ndikimeve të dëmshme të dezinformatave, Departamenti për bashkëpunim me organizatat joqeveritare në Sekretariatin e përgjithshëm të Qeverisë së Republikës së Maqedonisë së Veriut, Fondacioni Metamorfozis, 20 shtator 2023

[xix] Njoftim nga Sekretariati i përgjithshëm. Departamenti për bashkëpunim me organizatat joqeveritare në Sekretariatin e përgjithshëm të Qeverisë së Republikës së Maqedonisë së Veriut, Fondacioni Metamorfozis, 25 tetor 2023

[xx] Njoftim nga Ministria e Mbrojtjes. Departamenti për bashkëpunim me organizatat joqeveritare në Sekretariatin e përgjithshëm të Qeverisë së Republikës së Maqedonisë së Veriut, 23 tetor 2023

[xxi] Projekt-nismë: Krijimi i një Strategjie kombëtare për ndërtimin e qëndrueshmërisë sociale ndaj ndikimeve të dëmshme të dezinformatave. Departamenti për bashkëpunim me organizatat joqeveritare në Sekretariatin e përgjithshëm të Qeverisë së Republikës së Maqedonisë së Veriut, Fondacioni Metamorfozis, 20 shtator 2025

[xxii] Njoftim nga Ministria e Drejtësisë, Departamenti për bashkëpunim me organizatat joqeveritare në Sekretariatin e përgjithshëm të Qeverisë së Republikës së Maqedonisë së Veriut, 15 tetor 2025

[xxiii] Narrativa dezinformative që nxisin euroskepticizmin në Ballkanin Perëndimor, Konferenca POINT, Dalio Sijah, 27 qershor 2024

[xxiv] Raporti i Maqedonisë së Veriut 2024, Komisioni Evropian, 30 tetor 2024

[xxv] Drejt harmonizimit të kornizës ligjore të Maqedonisë së Veriut me Aktin e shërbimeve digjitale të BE-së, Fondacioni Metamorfozis, 2024

[xxvi] Roli i ‘shënjuesve të besuar’ në mbrojtjen kundër dezinformatave dhe përmbajtjeve të tjera të dëmshme në rrjetet sociale. Instituti për Media dhe Analitikë IMA, Snezhana Trpevska, 20 shkurt 2025

—

Instituti për Media dhe Analitikë IMA jo çdoherë pajtohet me qëndrimet e dhëna në shkrimet dhe analizat autoriale, mirëpo e vlerëson lartë kontributin e secilit autor dhe kontributin e ekspertëve mediatik për zhvillimin e një debati të argumentuar me vështrime të ndryshme për të avancuar gjendjen në hapësirën mediatike në Maqedoninë e Veriut