Roli i ‘shënjuesve të besuar’ në mbrojtjen nga dezinformatat dhe përmbajtjet e tjera të dëmshme në rrjetet sociale

 

Shkruan: Dr. SNEZHANA TRPEVSKA, Instituti RESIS

Me paketën e rregullativave të Bashkimit Evropian që hyrën në fuqi në vitet 2023 dhe 2024,  për onlajn platformat që kanë numër të madh përdoruesish parashihen rregulla shumë të rrepta që kanë për qëllim mbrojtjen e përdoruesve dhe shoqërisë në tërësi nga pasojat e shumta negative. Një nga çështjet që shkakton brengosje të veçantë është mundësia e përhapjes së dezinformatave, misinformatave dhe llojeve të tjera të përmbajtjeve manipuluese dhe të dëmshme përmes rrjeteve të mëdha sociale.

Për këtë çështje është kyçe Rregullativa e shërbimeve digjitale, por e rëndësishme është edhe Direktiva për shërbimet mediatike audiovizuale e vitit 2018, me të cilën legjislacioni ynë u përafrua në qershor të vitit 2023.

Rolin parësor në mbikëqyrjen e zbatimit të këtyre rregullativave e kanë shtetet anëtare të BE-së, me mbështetjen e Bordit Evropian për Shërbime Digjitale. Për platformat më të mëdha, mbikëqyrja dhe zbatimi i rregullave do të kryhen nga Komisioni Evropian, bashkërisht me rregullatorin e shtetit – anëtar të BE-së në të cilin është selia e platformës. 13 nga gjithsej 22 platforma dhe motorë kërkues shumë të mëdhenj, përfshirë TikTok-un, e kanë selinë e tyre evropiane në Irlandë.

Sigurisht që këto rregullativa do të duhet të zbatohen gradualisht  edhe në vendet kandidate për anëtarësim në BE, por ky është një proces me shumë pyetje dhe dilema të hapura edhe për vendet anëtare të BE-së që janë shumë më përpara në rregullimin e hapësirës onlajn. Vendin tonë në të ardhmen e pret punë për të harmonizuar legjislacionin e brendshëm me këto rregullativa të reja. Ky proces pritej të fillonte në vitin 2023, kur një ekip i pavarur ekspertësh përgatiti analiza dhe bëri një sërë rekomandimesh dhe propozimesh për ndryshime në ligjet për media dhe ligje të tjera. Megjithatë, ndryshimet nga korriku i vitit 2023 u kufizuan vetëm në harmonizimin e vonuar me Direktivën për shërbimeve mediatike audiovizuale të vitit 2018.

Çfarë përmban paketa rregullatore e BE-së për shërbimet digjitale? 

Bashkimi Evropian ka zhvilluar një qasje gjithëpërfshirëse rregullatore për çështjet komplekse që lidhen me përfitimet shoqërore të zhvillimit digjital, por edhe për zgjidhjen e një sëre të pasojave që i sjellin teknologjitë digjitale dhe interneti për shoqëritë evropiane. Në qasjen strategjike të titulluar “Një Evropë e përshtatshme për epokën digjitale”[i], Komisioni Evropian përcolli qartë mesazhin se “Evropa duhet të forcojë sovranitetin e saj digjital dhe të vendosë standarde, në vend që të ndjekë standardet e të tjerëve – me një fokus të qartë në të dhënat, teknologjinë dhe infrastrukturën”. Në paketën e rregullativave që dolën nga strategjia e zhvillimit digjital të BE-së, kyçe janë Rregullativa e shërbimeve digjitale (RSHD)[ii], e cila filloi të zbatohej në platformat e mëdha që në gusht të vitit 2023, dhe Rregullativa për tregjet digjitale (RTD)[iii].

Me këto dy rregullativa u inkuadruan rregulla për lloje të ndryshme shërbimesh digjitale, duke përfshirë: motorët e kërkimit, uebfaqet, onlajn platforma në të cilat shpërndahen përmbajtje, onlajn platforma përmes të cilave blihen produkte, onlajn shitore për softuerë dhe aplikacione, platformat përmes të cilave mund të rezervohen dhe blihen udhëtime, dhe një sërë e llojeve të tjera të shërbimeve.

Bëhet fjalë për shërbime që kanë një ndikim të madh në jetën tonë, sepse gjithçka është tashmë e digjitalizuar, ndryshuan mënyrat se si punojmë, blejmë, edukohemi, informohemi, argëtohemi dhe, gjë që është veçanërisht e rëndësishme – angazhohemi në sferën publike për të ndikuar në proceset politike dhe shoqërore. Përfitimet nga këto shërbime janë shumë pozitive, pasi ato lehtësojnë tregtinë ndërkufitare, hapin mundësi për sipërmarrje të reja biznesi dhe qasje në tregje të reja, gjë që stimulon zhvillimin ekonomik. Por, në të njëjtën kohë, ato mund të kenë edhe pasoja të shumta negative në ekonomi dhe shoqërinë në tërësi. Për shembull, përveç mundësive për tregtimin e mallrave dhe shërbimeve jolegale, ekziston shqetësim i madh për keqpërdorimin manipulues të sistemeve algoritmike me qëllim të përhapjes së propagandës, dezinformatave ose përmbajtjeve të tjera të dëmshme.

Veçanërisht brengos ajo se me digjitalizimin e shoqërisë dhe ekonomisë u krijua situatë, në të cilën disa platforma (private) të mëdha kontrollojnë ekosisteme të rëndësishme në ekonominë digjitale dhe luajnë rolin e “gatekeepers” (rojtarë të portave) që diktojnë kushtet e tregjeve digjitale, duke imponuar rregullat e tyre. Këto rregulla, nga ana tjetër, krijojnë kushte të padrejta për bizneset që përdorin platformat dhe lënë pak zgjedhje për përdoruesit ose konsumatorët. Dy rregullativat kyçe të Bashkimit Evropian u miratuan pikërisht për të adresuar këto sfida, duke forcuar onlajn sigurinë e përdoruesve, duke mbrojtur të drejtat e tyre themelore dhe duke krijuar punë fer dhe transparente të bizneseve në platformat onlajn.

Të dyja rregullativat përmbajnë një sërë rregullash që plotësojnë njëra-tjetrën:

  • Rregullat e përcaktuara në Rregullativën e shërbimeve digjitale (RSHD) u referohen kryesisht onlajn ndërmjetësuesve dhe platformave: onlajn tregjeve, rrjeteve sociale, platformave për shpërndarje të përmbajtjes, shitoreve për aplikacione dhe onlajn platformave për udhëtim.
  • Rregullativa për tregjet digjitale (RTD) inkuadron rregulla me të cilat rregullohet sjellja “gatekeeper” platformave që veprojnë si ngushtica midis bizneseve dhe konsumatorëve të shërbimeve të rëndësishme digjitale. Disa nga këto platforma rregullohen edhe nga Rregullativa për shërbime digjitale, por qëllimi dhe rregullat atje janë të ndryshme.
Shënjuesit e besuar në Rregullativën për shërbime digjitale

Një nga qëllimet kryesore të Rregullativës për shërbime digjitale është të parandalojë aktivitetet jolegale dhe të dëmshme në internet dhe të merret me përhapjen e dezinformatave. Ka një sërë detyrimesh të cilave duhet t’u përmbahen platformat e mëdha onlajn për të përmbushur këto synime. Një detyrim i tillë është që të veprohet shpejt kur njoftohet nga të ashtuquajturit “shënjues të besuar” për përmbajtje jolegale të botuar në platformën e tyre.

Kreu III i Rregullativës për shërbimeve digjitale titullohet “Detyrime të kujdesit të duhur për mjedis transparent, të qasshëm dhe të sigurt onlajn”. Neni 19 i këtij kapitulli përcakton detyrimet e shënjuesve të besuar në kontekstin e mekanizmave të “njoftimit dhe veprimit” për përmbajtje jolegale që duhet të inkuadrohen detyrimisht nga platformat e mëdha onlajn. Kjo do të thotë se platformat e mëdha janë të detyruara inkuadrojnë mekanizëm, përmes të cilit vetë përdoruesit mund të shënjojnë një përmbajtje të caktuar si jolegale dhe të bashkëpunojnë me të ashtuquajturit shënjues të besuar, organizata të jashtme që janë të autorizuara për këtë dhe që duhet të plotësojnë disa kushte të caktuara në nenin 19 të RSHD.

Cilat kushte kumulative duhet t’i plotësojnë shënjuesit e besuar:

  • të posedojnë ekspertizë specifike dhe kompetenca për zbulim, identifikim dhe raportim të përmbajtjeve jolegale dhe të kenë qenë aktivë më parë në zbatimin e aktiviteteve në atë fushë;
  • të përfaqësojnë interesat kolektive dhe të jenë të pavarur nga cilado qoftë onlajn platformë;
  • të kryejnë veprimin në mënyrë që siguron raportim të saktë dhe objektiv të përmbajtjes jolegale;
  • të kenë burime transparente të financimit; dhe
  • të paktën një herë në vit të paraqesin raport për aktivitetet e tyre dhe njoftimet për të cilat kanë vepruar në vitin paraprak.

Lloje të ndryshme organizatash mund të autorizohen për të mbikëqyrur përmbajtjen e onlajn platformave: organe publike të autorizuara, organizata joqeveritare, organizata të konsumatorëve, rrjete vetërregulluese, organizata për mbrojtjen e të drejtave të autorësisë dhe subjekte të tjera, në varësi prej sferës së mbikëqyrjes.

Që të bëhet ndonjë organizatë shënjues i besuar, duhet të aplikojë dhe të ofrojë prova se i plotëson të gjitha kërkesat kumulative. Statusi “shënjues i besuar” jepet nga Koordinatori i shërbimeve digjitale që duhet të emërohet me ligj në çdo shtet – anëtar të BE-së dhe jepet për një periudhë 2-vjeçare, me mundësi të ripërtëritjes. Lista e shënjuesve të besuar në vendet do të publikohet dhe përditësohet rregullisht nga Komisioni Evropian, në një bazë të të dhënave të disponueshme publikisht. Ky status mund të humbet, nëse Koordinatori i shërbimeve digjitale vendos se organizata nuk i plotëson më kërkesat.

Platformat onlajn kanë detyrim t’u japin përparësi dhe të përpunojnë shpejt njoftimet e marra nga shënjuesit e besuar. Përveç kësaj, ata duhet të publikojnë në raportet e tyre vjetore numrin e raportimeve të marra nga shënjuesit e besuar dhe veprimet e ndërmarra në lidhje me ato njoftime. Ajo që është e rëndësishme është se koha e përpunimit të njoftimeve mund të ndryshojë në varësi nga lloji i përmbajtjes jolegale, cilësia e njoftimit, si dhe procedurave teknike për dërgimin e njoftimit. Megjithatë, sa i përket mënjanimit të përmbajtjeve me gjuhë të urrejtjes që janë të përcaktuara si përmbajtje jolegale me ligj, koha e nevojshme për të përpunuar shumicën e njoftimeve të vlefshme është 24 orë.

Si u zhvillua zbatimi i RSHD gjatë vitit 2024?

Duke parashikuar kërcënimin nga përhapja e dezinformatave para zgjedhjeve evropiane të qershorit 2024, Komisioni Evropian ndërmori një sërë masash për të zbutur rreziqet sistemore që mund të ndikonin në integritetin e zgjedhjeve. RSHD hyri në fuqi tërësisht më 17 shkurt 2024, ndaj ishte shumë e rëndësishme që zbatimi efektiv dhe i shpejtë i saj të fillonte menjëherë. Një nga synimet kryesore të RSHD është pikërisht zbutja e rrezikut nga dezinformatat gjatë zgjedhjeve, kështu që Komisioni në muajt e parë e plotësoi Rregullativën me udhëzime, mjete për raportim, madje filloi edhe me masa për zbatimin e saj.

Më 26 prill 2024, Komisioni botoi dokumentin me Udhëzime[iv], ku rekomandoi një sërë masash dhe praktikash, të cilat duhet t’i ndërmarrin rrjetet e mëdha dhe motorët e kërkimit para, gjatë dhe pas ngjarjeve zgjedhore: (1) promovim i informacioneve zyrtare rreth proceseve zgjedhore, inkuadrim i aktiviteteve për edukim mediatik të përdoruesve, përshtatje të sistemeve të rekomandimeve dhe reduktim të monetizimit dhe viralitetit të përmbajtjeve që rrezikojnë integritetin e proceseve zgjedhore; (2) inkuadrim të masave specifike në lidhje me IA gjeneruese, për shembull shënjim i qartë dhe sigurim i autenticitetit të përmbajtjes së IA; (3) bashkëpunim me autoritetet dhe organizatat e tjera në shkëmbimin efikas të informacionit para, gjatë dhe pas zgjedhjeve; (4) reduktim të ndikimit të incidenteve që mund të kenë një ndikim të rëndësishëm në rezultatin e zgjedhjeve ose pjesëmarrjen; dhe (5) vlerësim të efektivitetit të masave të ndërmarra pas zgjedhjeve.

Disa efekte pozitive mund të shiheshin menjëherë pas hapave të ndërmarrë nga Komisioni Evropian. Për shembull, Google paralajmëroi se do të edukojë përdoruesit e tij se si të identifikojnë dhe të shmangin dezinformatat përmes një serie reklamash prej 50 sekondash që do të botohen para zgjedhjeve në pesë vende evropiane. Në një intervistë për Time[v], të botuar më 25 prill 2024, Beth Goldberg, drejtuese e hulumtimeve në njësinë e brendshme të Google Jigsaw, shpjegoi më hollësisht se fushata e Google është përpjekje për të ndihmuar votuesit të njohin praktikën manipuluese të njohur si “dekontekstualizim”, në të cilën një fakt ose deklaratë nxirret jashtë kontekstit origjinal dhe adekuat.

Mirëpo, Komisioni gjithashtu tregoi se është i vendosur të veprojë kur do të vërtetojë se masat dhe kërkesat e tij nuk respektohen. Më 30 prill 2024, filloi një procedurë zyrtare[vi] për të vlerësuar nëse Meta, kompania që qëndron pas Facebook dhe Instagram, kishte shkelur detyrimet e saja sipas RSHD. Hetimi, ndër të tjera, kishte të bënte me dyshimet se Meta: nuk ka zbatuar masa për të parandaluar ose zbutur efektet e fushatave dezinformuese, nuk ka siguruar dukshmëri të përmbajtjeve politike dhe ka hequr mjetin “CrowdTangle”, i cili u mundëson hulumtuesve, gazetarëve dhe shoqërisë civile të monitorojnë zgjedhjet në kohë reale.

Cilët janë koordinatorët për shërbime digjitale?

Menjëherë pas hyrjes në fuqi të RSHD, të gjitha vendet – anëtarë të BE kishin për detyrim të caktojnë koordinatorë për shërbime digjitale, të cilët do të ndihmojnë Komisionin Evropian në mbikëqyrjen dhe zbatimin e detyrimeve të Rregullativës. Emërimi i koordinatorëve nacionalë për shërbimet digjitale me kompetenca të plota ligjore është një parakusht kyç për zbatimin e RSHD, veçanërisht që përdoruesit të mund të parashtrojnë në vendin e tyre raportime për përmbajtje jolegale në platformat dhe që të zbatohet procedura për dhënien e statusit të shënjuesve të besuar në vendin specifik.

Së bashku, koordinatorët për shërbime digjitale duhet të sigurojnë që RSHD të zbatohet në një mënyrë të harmonizuar në të gjitha vendet e BE. Ata bashkëpunojnë me njëri-tjetrin, me autoritetet e tjera nacionale, me Bordin e shërbimeve digjitale dhe me Komisionin Evropian. Kompetencat e tyre kryesore janë: të kërkojnë qasje në të dhëna, të urdhërojnë inspektime dhe të kumtojnë dënime për ofruesit e shërbimeve ndërmjetësuese që janë të themeluar në territorin e tyre. Siç u përmend më herët, ata kanë kompetenca për certifikimin e “shënjuesve të besuar” dhe për organet përgjegjëse për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve jashtë gjykatës.

Gjatë vitit 2024, Komisioni Evropian nisi disa procedura formale të njëpasnjëshme për shtetet – anëtare që nuk kishin caktuar ende koordinatorë digjital. Në fund të vitit 2024, nga gjithsej 27 vende – anëtarë, në 25 ishin emëruar koordinatorë digjitalë[vii]. Në shumicën e vendeve, këtë status e kanë rregullatorët për komunikime, e në disa raste rregullatorët e mediave, rregullatorët për mbrojtjen e konkurrencës, për mbrojtjen e konsumatorëve ose për shërbimet e transportit dhe/ose shërbimet postare.

Komisioni i Medias i Irlandës është koordinator digjital që ka juridiksion mbi kompaninë Meta dhe mbi dhjetë motorë kërkimi platforma tjera të mëdha. Ai është organi i parë nacional që botoi Udhëzues[viii] për atë se si mund të fitohet statusi i shënjuesit të besuar. Sipas këtij Udhëzuesi, anëtarët e rrjeteve tashmë të krijuara të shërbimeve për kontrollimin e fakteve (siç është shërbimi i kontrollit të fakteve të organizatës Metamorfozis në vendin tonë) gjithashtu mund të fitojnë statusin e një shënjuesi të besuar.

Numri i shënjuesve të besuar të certifikuar është ende i ulët!

Vetëm organizatat me seli në BE mund të aplikojnë për statusin e shënjuesit të besuar. Qëllimi është të sigurohet që këto organizata të punojnë sipas kornizës rregullatore të BE-së, gjegjësisht të sigurohet qasje e harmonizuar në ballafaqimin me përmbajtjet jolegale në internet. Kur një organizatë e fiton statusin e shënjuesit të besuar, atëherë certifikata e saj është e vlefshme në të gjithë Bashkimin Evropian edhe në raport me cilëndo qoftë platformë onlajn, pavarësisht nga vendi i themelimit.

Udhëzuesi i Komisionit irlandez të medias[ix] përmban një listë me 60 fusha me përmbajtje jolegale të mbuluara nga RSHD, duke filluar nga shkeljet e të drejtave të kafshëve deri te gjuha e urrejtjes dhe shkeljet e të drejtave autoriale. Duke pasur parasysh këtë mori përmbajtjesh të ndryshme jolegale, ishte logjike të pritej se në listë do të ketë një numër të madh organizatash të pranueshme.

Megjithatë, pas pothuajse një viti të plotë nga hyrja në fuqi të RSHD, kjo listë përbëhet nga vetëm 16 organizata[x], ndërsa për asnjëra prej tyre nuk thuhet shprehimisht se ka ekspertizë dhe autorizim për të identifikuar dhe raportuar dezinformatat. Në përshkrimin e vetëm një organizate franceze (e-Enfance) thuhet se, përveç llojeve të tjera të përmbajtjes, ajo ndjek edhe përmbajtje që mund të kërcënojnë sigurinë publike. Disa organizata janë të autorizuara për përmbajtje të dëmshme për të miturit dhe për gjuhë të urrejtjes, disa për mbrojtjen e të drejtave të pronësisë intelektuale dhe disa për mashtrim dhe tregti me produkte jolegale.

Kjo tregon se zbatimi i konceptit të “shënjuesve të besuar”, veçanërisht në fushën e mbrojtjes nga dezinformatat, nuk po zhvillohet lehtë. Në përgjithësi, ideja për të pasur organizata kredibile që do të detektojnë dhe raportojnë dezinformata, gjuhë të urrejtjes ose përmbajtje të tjera të dëmshme është plotësisht e justifikuar, sepse kjo është një detyrë jashtëzakonisht komplekse dhe e përgjegjshme. Përdorimi i njohurive specifike dhe ekspertizës të ekipeve të hulumtuesve në një fushë të caktuar e rrit kredibilitetin e raporteve të paraqitura dhe e bën më efikase dhe më të suksesshme procedurën e identifikimit dhe mënjanimit të përmbajtjeve jolegale nga hapësira onlajn.

Në fakt, koncepti i shënjuesve të besuar nuk është i ri, me atë që ata janë përzgjedhur më parë nga vetë platformat. Për shembull, si YouTube ashtu edhe Google kanë programe ose organizata partnere për shënjim që janë të ngjashme me idenë e shënjuesve të besuar. Dallimi kryesor është se ato funksionojnë në baza vullnetare, sipas kushteve platformës që vendos vetë se cilat subjekte do t’i përcaktojë si shënjues të besuar. Sipas RSHD, kjo kompetencë i jepet Koordinatorit të shërbimeve digjitale, e angazhimi i tyre nuk është në bazë vullnetare.

Por, pse është ende e shkurtër lista e shënjuesve të besuar? Arsyet janë ndoshta disa: së pari, procedura për emërimin e koordinatorëve digjitalë u zhvillua në mënyrë të ngadaltë, e diku ende nuk janë emëruar ose nuk është definuar procedura për certifikimin e shënjuesve të besuar; së dyti, organizatat qytetare ose hulumtuese që kanë ekspertizë dhe proces të vendosur për paraqitjen e përmbajtjeve jolegale kanë resurse të kufizuara; së treti, nevojitet pavarësia nga platformat, por disa organizata joqeveritare që veçmë kanë sisteme monitorimi marrin mbështetje financiare nga platforma si Meta, TikTok, Google e të tjera; së katërti, mungesa e mbështetjes – megjithëse disa vende po zhvillojnë programe trajnimi për shënjues të besuar, prapëseprapë mungon mbështetja më e gjerë dhe stimulimet financiare.

A do t’i mbajë Meta shënjuesit e besuar në Evropë?

Në fillim të janarit të këtij viti, Mark Zuckerberg njoftoi se kompania e tij planifikon të ndërpresë shërbimin e kontrollit të fakteve, gjë që do të dobësojë edhe masat për parandalim të dezinformatave në Facebook, Instagram dhe Temu. Kjo u vlerësua si një përpjekje për të fituar favorin e Trump, por edhe si një synim për të rritur angazhimin e përdoruesve në të gjitha rrjetet sociale të Meta. Është fakt se përhapja e dezinformatave është një biznes fitimprurës për platformat onlajn. Sa më provokuese dhe më tronditëse janë përmbajtjet që shpërndahen nëpër platforma, aq më gjatë qëndrojnë përdoruesit në to. Përveç kësaj, “sistemet e rekomandimeve” të automatizuara dhe algoritmet e përdorura nga platformat ofrojnë më tepër përmbajtje të ngjashme me ato që përdoruesit kanë parë më parë.

Menjëherë pas njoftimit të Zuckerberg, u ngrit pyetja se si do të reagojë Komisioni Evropian ndaj këtij veprimi të Meta, nëse kjo ndodh edhe në Evropë. Vetë Zuckerberg nuk ishte mjaft i saktë për planet e Meta për Evropën – duke thënë se “nuk kanë plan kjo të ndodhë menjëherë”, duke nënkuptuar detyrimet e RSHD. Dihet se Meta ka një rrjet të shërbimeve për kontrollim të fakteve në 130 vende, të cilat i financon vetë. Rrjeti u krijua pas zgjedhjeve të vitit 2016 në SHBA, për shkak të problemit të njohur me përhapjen e lajmeve të rreme në Facebook gjatë fushatës zgjedhore.

Është ende e pasigurt se çfarë do të ndodhë me verifikuesit e fakteve Meta në Evropë, megjithëse Komisioni Evropian ishte kategorik në qëllimin e tij për të siguruar zbatimin e RSHD, duke e treguar këtë veçanërisht me rastin e ngritur kundër “X” të Elon Musk, aktakuzë e parë formale e ngritur në bazë të RSHD[xi], lidhur me joefektivitetin e masave të marra për të luftuar manipulimin me informacionet gjatë proceseve zgjedhore. Megjithatë, edhe pas një viti të zbatimit, po tregohet se RSHD nuk është e qartë mjaftueshëm dhe ka mangësi, veçanërisht në lidhje me mënyrën se si duhet të punojnë platformat me shënjuesit e besueshëm.

Deri më tani, komenti i vetëm i Komisionit Evropian për veprimin e Meta ishte se secila platformë e madhe do të duhet të “zbatojë një vlerësim rreziku dhe t’ia dërgojë Komisionit për shqyrtim, para se të ndërpresë lidhjet me shërbimet evropiane të kontrollit të fakteve”. Atë që do të ndërmarrë Komisioni më pas do të jetë një test kyç i aplikimit të RSHD, e ndoshta do të ndikojë edhe në sjelljen e Meta në mbarë botën. Zëdhënësi i Komisionit Evropian theksoi se puna e kontrolluesve të pavarur të fakteve konsiderohet si një mënyrë efikase për reduktim të rreziqeve sistemore që rrjedhin nga shërbimet e platformave të mëdha onlajn, duke përfshirë në veçanti rreziqet nga dezinformatat gjatë proceseve zgjedhore.

Roli i rregullatorëve të medias në mbrojtjen kundër përmbajtjeve jolegale dhe dezinformatave në platformat onlajn

Siç u theksua në hyrje, përveç RSHD, për ballafaqimin me përmbajtjet jolegale dhe të dëmshme në hapësirën onlajn, është gjithashtu e rëndësishme Direktiva e BE për Shërbimet mediatike audiovizuale (DSHMA) e vitit 2018. RSHD në pjesën hyrëse përcakton disa lloje të përmbajtjeve jolegale: gjuha e urrejtjes dhe përmbajtjet diskriminuese, përmbajtjet përhapja e të cilave përbën një aktivitet të paligjshëm, duke përfshirë nxitjen publike për të kryer akte terroriste, akte që lidhen me pornografinë e fëmijëve dhe akte që lidhen me racizmin dhe ksenofobinë. Këto janë gjithashtu përmbajtje jolegale të ndaluara në platformat e shpërndarjes së videove (PSHV) me Direktivën për shërbimeve mediatike audiovizuale.

Përveç kësaj, të dyja rregullativat kërkojnë që platformat onlajn të kyçin “Termat dhe Kushtet” (T&K) për përdoruesit, të cilat duhet të përfshijnë masa për mbrojtje të të miturve dhe publikut të gjerë nga përmbajtjet jolegale dhe të dëmshme. Megjithatë, RSHD përcakton rregulla shumë më të hollësishme mbi atë që duhet të përmbajnë T&K, veçanërisht në lidhje me procedurën e ankesave dhe procedurat e moderimin e përmbajtjeve. Më tej, të dy dokumentet kërkojnë identifikimin e reklamimit, por RSHD edhe në lidhje me këtë çështje vendos detyrime më të rrepta dhe më të detajuara për platformat për: personin fizik dhe juridik në emër të të cilit kryhet reklamimi, ose që paguan për reklamimin.

“Shënjuesit e besueshëm” janë të rëndësishëm për aplikimin e DSHMA në drejtim të mbrojtjes nga të gjitha llojet e përmbajtjeve jolegale të shpërndara në platformat për shpërndarje të videove. Direktiva përmban më tepër masa që PNV duhet të marrin për këtë qëllim, duke përfshirë mekanizmat transparentë për raportimin dhe shënjimin e përmbajtjeve dhe procedurat efektive për trajtimin dhe zgjidhjen e ankesave të përdoruesve. Direktiva specifikon gjithashtu se masat duhet të jenë të përshtatshme për llojin e përmbajtjes, dëmin e mundshëm, kategorinë e përdoruesve që duhet të mbrohen, interesat dhe të drejtat legjitime, si dhe interesin publik që duhet mbrojtur. Rolin kyç në vlerësimin e përshtatshmërisë së masave duhet ta luajnë organet rregullatore të medias.

E gjithë kjo nënkupton se zbatimi i të dyja rregullativave, për të qenë efikas, duhet të bëhet paralelisht, përmes bashkëpunimit të organeve rregullatore të medias, duke pasur parasysh se vetëm organet rregullatore nacionale të vendeve ku janë themeluar kanë juridiksion mbi PNV-të e mëdha. Bashkëpunimi i organeve rregullatore zhvillohet si në mënyrë dypalëshe, ashtu edhe përmes punës së Grupit evropian të rregullatorëve për shërbimet mediatike audiovizuale (European Regulators Group for Audiovisual Media Services – ERGA). Në qershor 2021, Grupi i rregullatorëve evropianë publikoi një dokument në të cilin kumtoi qëndrimin e tij për lidhshmërinë midis dy rregullativave: “RSHD duhet të parashikojë në mënyrë eksplicite që rregullatorëve kombëtarë të caktuar si autoritete RSHD nga shtetet anëtare për platformat e shpërndarjes së videove, brenda kornizës së Direktivës së shërbimeve mediatike audiovizive, duhet t’u besohet, në nivel nacional, zbatimi i dhe aplikimi i rregullave të RSHD që lidhen me rregullimin  e përmbajtjeve onlajn. Në të njëjtën mënyrë, RSHD duhet t’i referohet Grupit të rregullatorëve evropianë dhe ta autorizojë atë për të mbështetur/siguruar zbatimin ndërkufitar të RSHD në lidhje me rregullimin e përmbajtjeve onlajn.”

Komisioni Evropian bashkëpunon intensivisht me Grupin e rregullatorëve evropianë në zbatimin e RSHD. Në fushën e mbrojtjes nga dezinformatat, në maj të vitit 2024, në prag të zgjedhjeve evropiane, Komisioni, së bashku me Grupin e rregullatorëve evropianë, zhvilluan një fushatë për ndërgjegjësimin për rreziqet e nga dezinformatat dhe manipulimi me informacionet nga burime të huaja.[xii] Për më tepër, Grupi i rregullatorëve evropianë është anëtar aktiv i Grupit të përhershëm të punës për zbatimin e Kodit të Praktikave mbi dezinformatat, i cili u transformua në Kod të Sjelljes sipas dispozitave të RSHD. Me miratimin e Rregullativës për lirinë e medias (European Media Freedom Act – EMFA), Grupi i rregullatorëve evropianë do të vazhdojë të funksionojë në të ardhmen si Bord evropian për shërbime mediatike (European Board for Media Services – EBMS).

Korniza bashkëpunuese e vendosur ndërmjet Komisionit Evropian, Bordit evropian të shërbimeve digjitale dhe Grupit të rregullatorëve evropianë synon të sigurojë që platformat dhe motorët e kërkimit onlajn do të përmbushin detyrimet e tyre për reduktim të dezinformatave në hapësirën digjitale evropiane. Në dhjetor të vitit 2024, Grupi i rregullatorëve evropianë ka shpallur qëndrimin e tij se “platformat duhet të investojnë më shumë resurse në nivel kombëtar…Kjo përfshin rritjen e mbështetjes për organizatat për kontrollim të fakteve dhe nismave për edukim mediatik…”[xiii].

Ku është Maqedonia në harmonizimin me pakon e rregullativave të BE-së?

Nga shtatori 2022 deri në dhjetor të vitit 2023, në kuadër të projektit të mbështetur nga Komisioni Evropian[xiv], në vend nisi procesi i shumëpritur i reformimit të legjislacionit mediatik. Qëllimi i projektit ishte të analizojë situatën në të gjithë ekosistemin e medias dhe të ofrojë propozime dhe udhëzime konkrete për përfshirjen e rregullativave dhe rekomandimeve evropiane, duke përfshirë Rregullativën e Shërbimeve Digjitale të miratuar së fundmi, si dhe Rregullativën e paralajmëruar për lirinë e medias. Procesi u koordinua nga Ministria e atëhershme e Shoqërisë Informatike dhe Administratës (MSHIA), me mbështetjen eksperte të një ekipi ekspertësh ndërkombëtarë dhe vendas të mediave të angazhuar në kuadër të projektit.

Sipas planit të parashikuar fillimisht, të gjitha analizat dhe hulumtimet duhej të përfundonin në disa muajt e parë, që më pas, në gjysmën e dytë të vitit të projektit, të hartoheshin propozime për ligje të reja dhe të zbatohej një proces i gjerë konsultimi publik me të gjitha palët e interesuara. Në fund të procesit, ministria kompetente, organi rregullator dhe institucionet dhe organizatat e tjera do të fitonin një sërë analizash dhe dokumentesh që do të përbënin kornizën e re strategjike për zhvillimin e sektorit të medias, si dhe propozime të hartuara konkrete për ligje të reja dhe masa e aktivitete të tjera.

Për shkak të vonesës në harmonizimin me Direktivën e shërbimeve mediatike audiovizuale të vitit 2018 (për të cilën afati i fundit për vendin ishte dhjetori i vitit 2022, por më pas u shty deri në maj 2023), projekti u nda në dy faza: (1) në fazën e parë, e cila zgjati deri në korrik 2023, Ligji për shërbimet mediatike audio dhe audiovizuale u harmonizua me Direktivën e BE për Shërbime Mediatike Audiovizuale të vitit 2018; (2) në fazën e dytë, e cila filloi në mars dhe zgjati deri në dhjetor të vitit 2023, u kryen analiza gjithëpërfshirëse dhe konsultime të gjera me një sërë palësh të interesuara dhe u përgatitën ligje të reja mediatike, me qëllim që të zgjidhen të gjitha çështjet tjera të rëndësishme për reformat themelore dhe për përafrimin e mëtejshëm me rregullativat e BE-së[xv].

Megjithatë, gjatë gjithë procesit të konsultimit, si në fazën e parë ashtu edhe në fazën e dytë, ekipi i ekspertëve (e fillimisht edhe vetë Ministria) u përball me rezistenca serioze, mosmarrëveshje dhe sulme nga përfaqësuesit e Asociacionit maqedonas mediatik (SHMM apo MMA), e cila bashkon televizionet private në nivel shtetëror, veçanërisht rreth çështjes së rikthimit të praktikës së reklamimit shtetëror. Ky asociacion, duke ushtruar presion të madh mbi Qeverinë e atëhershme, arriti të ridrejtojë procesin e ndryshimit të ligjeve, duke krijuar propozimet e veta ligjore që mbronin drejtpërdrejt interesat komerciale të këtij grupi të mediave. Në fund, përkundër opinionit negativ të ekspertëve dhe kundërshtimit të shoqatave gazetareske dhe OJQ-ve, në nëntor të vitit 2023 Qeveria paraqiti në Kuvend propozimin për anulimin e ndalimit të reklamimit shtetëror në mediat audiovizuale, i cili u miratua nga Kuvendi në shkurt të vitit 2024, mu para fillimit të fushatës për zgjedhjet presidenciale dhe parlamentare. Të gjitha propozimet e tjera të zhvilluara nga ekspertët mbetën “në sirtarët elektronikë” të Ministrisë së Shoqërisë Informatike dhe Administratës Publike, që aktualisht është Ministria e Transformimit Digjital. Pasoja e kësaj “përshtatjeje” të pjesshme të ligjeve mediatike në favor të interesave komerciale të televizioneve të mëdha private, ishte dëmtimi i madh i mbarë procesit për reforma në sektorin e medias dhe vonesa e përsëritur e harmonizimit me rregullativat evropiane.

Rekomandime për veprim të koordinuar në luftën kundër dezinformatave

Nuk është e mundur të jepen rekomandime për rolin e aktorëve të ndryshëm në vend në ballafaqimin efikas me dezinformatat, përfshirë edhe të “shënjuesve të besuar” në vend, pa rekomanduar vazhdimin e procesit të reformave mediatike, i cili në fakt u ndërpre nga “ndërhyrja” e mediave private në krijimin e ligjeve. Prandaj, rekomandimet që i kemi bërë ne si hulumtues në vlerësimin e fundit të gjendjes së pluralizmit mediatik në vend[xvi], si dhe në kuadër të projektit për reforma mediatike të mbështetur nga Komisioni Evropian në vitin 2023[xvii], në esencë janë relevante edhe për këtë çështje. Këtu do të veçoj vetëm disa prej tyre dhe posaçërisht do të theksoj dhe plotësoj ato që kanë të bëjnë drejtpërdrejt me çështjen që është objekt i kësaj analize – dezinformatat dhe roli i “shënjuesve të besuar”.

 

Rekomandime për kornizën strategjike dhe ligjore             

Autoritetet publike, në partneritet me organizatat e shoqërisë civile, mediat dhe palët e tjera, duhet të krijojnë politika publike, strategji dhe mekanizma për rritje të qëndrueshmërisë ndaj dezinformatave dhe për zhvillim të edukimit mediatik, duke pasur parasysh se kjo çështje është e sigurisë që shkon përtej sferës mediatike dhe nënkupton përfshirje dhe veprim të përbashkët të të gjitha institucioneve kompetente shtetërore;

Ministria e Transformimit Digjital duhet të vazhdojë procesin e reformave në media, bazuar në analizat dhe propozimet për ligjet e reja mediatike të zhvilluara nga ekspertët, si pjesë e projektit “BE për lirinë e shprehjes: Harmonizimi i legjislacionit nacional për mediat me ligjin e BE-së dhe standardet evropiane mediatike”. Të gjitha analizat, mendimet dhe propozimet e ekspertëve duhet të publikohen dhe t’u dërgohen të gjitha palëve të interesuara;

Kjo nënkupton edhe zbatimin e një faze të re (të tretë) të procesit të reformave meditike, me mbështetje eventuale nga Komisioni Evropian, brenda së cilës do të zhvillohen propozime konkrete për përafrimin me Rregullativën e shërbimeve digjitale dhe Rregullativën evropiane për lirinë e medias;

Duke u nisur nga përvojat e më shumë vendeve anëtare të BE, rekomandohet që roli i Koordinatorit digjital të ushtrohet nga organi nacional rregullator i medias, shërbimi profesional i të cilit ka ekspertizë të gjerë në këto çështje dhe që veçmë merr pjesë në punën e Grupit të rregullatorëve evropianë, i cili së shpejti do të reformohet në Bord Evropian për shërbime mediatike;

Rekomandohet që brenda organit që do të caktohet si koordinator digjital, të krijohet një Grup punues i përhershëm, i përbërë nga të gjithë aktorët relevantë, i cili do të koordinojë aktivitetet për luftë kundër dezinformatave;

Organi, të cilit do t’i besohet roli i koordinatorit digjital, duhet të jetë i autorizuar me ligj për të emëruar shënjues të autorizuar dhe për të miratuar udhëzime specifike dhe kritere strikte për përzgjedhjen e shënjuesve të besuar. Në këtë drejtim, vëmendje e madhe duhet t’i kushtohet angazhimit të organizatave hulumtuese që kanë njohuri solide metodologjike për kryerjen e hulumtimeve në fushën e dezinformatave dhe misinformatave;

Autoritetet publike duhet të mbështesin rolin e rëndësishëm që luan gazetaria e lirë, e pavarur dhe profesionale në luftën kundër dezinformatave, duke parashikuar në Ligjin për Media një Fond të veçantë për pluralizëm dhe inkurajim e mbështetje të gazetarisë së pavarur dhe cilësore.

Mjetet nga Fondi për pluralizëm, si dhe fondet e destinuara për reklamim partiak-politik gjatë zgjedhjeve ose për reklamim shtetëror, duhet të jenë në dispozicion vetëm për mediat që respektojnë rregullat për transparencë të pronësisë dhe që i përmbahen Kodit të etikës të gazetarëve të Maqedonisë.

 

Rekomandime për ekspozimin e dezinformatave dhe forcimin e standardeve profesionale në raportimin mediatik

Organizatat qytetare dhe hulumtuese që punojnë në ndjekjen dhe ekspozimin e dezinformatave dhe përmbajtjeve të tjera jolegale në hapësirën onlajn duhet të vazhdojnë dhe të forcojnë metodologjikisht projektet dhe iniciativat e tyre, me qëllim që të zhvillohet një strukturë kredibile e shënjuesve të mundshëm të autorizuar;

Këshilli i etikës në media duhet të vazhdojë të punojë drejt forcimit të standardeve profesionale dhe etike në raportim, përmes punës së Komisionit të ankesave, hartimit të udhëzimeve dhe drejtimeve, kryerjes së trajnimeve për mediat dhe publikun e gjerë, si dhe iniciativave dhe aktiviteteve të tjera;

Mediat profesionale duhet të marrin pjesë aktive në luftën kundër të gjitha llojeve të dezinformatave, përmes forcimit të kontrollit editorial dhe verifikimit të fakteve në përmbajtjet që i publikojnë;

Reklamuesit dhe agjencitë e reklamave duhet të angazhohen në kodet e tyre se nuk do të vendosin reklama në ueb lokacione të dyshuara për përhapjen e dezinformatave ose nuk do të pranojnë kompensim nga burimet që përhapin dezinformata.

 

Rekomandime për zhvillimin e arsimimit mediatik dhe digjital      

Rregullatori mediatik duhet të vazhdojë të koordinojë aktivitetet e aktorëve të ndryshëm për zhvillimin e arsimimit mediatik, në kuadër të Rrjetit tashmë të zhvilluar dhe efikas të arsimimit mediatik;

Ministria e Arsimit duhet të përfshijë konceptin e arsimimit mediatik në strategjinë për transformimin e sistemit arsimor formal në vend dhe të prezantojë iniciativa të reja për të përmirësuar aftësinë e nxënësve për të detektuar dezinformatat dhe për t’u mbrojtur nga ndikimi i tyre;

Ministria e Arsimit, në bashkëpunim me organizatat e shoqërisë civile dhe sektorin privat, duhet të zhvillojë dhe zbatojë një program falas për arsimim mediatik dhe digjital për grupmoshat e ndryshme të popullatës, përfshirë kategoritë e prekshme të qytetarëve;

Organizatat e shoqërisë civile duhet të vazhdojnë të zbatojnë aktivitete për të rritur vetëdijesimin kritik dhe aftësitë e arsimimit mediatik dhe digjital që synojnë të gjitha grupet e popullsisë.


(Autorja është doktore e shkencave sociologjike dhe eksperte në fushën e ligjit të medias dhe politikës mediatike)

—

Fotografia: CIVIL Media

—

Referencat:

[i] Shih në: A Europe Fit for the Digital Age.

[ii] Shih: Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of 19 October 2022 on a Single Market For Digital Services and amending Directive 2000/31/EC (Digital Services Act) (Text with EEA relevance).

[iii] Shih: Regulation (EU) 2022/1925 of the European Parliament and of the Council of 14 September 2022 on contestable and fair markets in the digital sector and amending Directives (EU) 2019/1937 and (EU) 2020/1828 (Digital Markets Act) (Text with EEA relevance)

[iv] Shih: Communication from the Commission – Commission Guidelines for providers of Very Large Online Platforms and Very Large Online Search Engines on the mitigation of systemic risks for electoral processes pursuant to Article 35(3) of Regulation (EU) 2022/2065

[v] Shih: Inside Google’s Plans to Combat Misinformation Ahead of the E.U. Elections, Time, 25.04.2024.

[vi] Shih: Commission opens formal proceedings against Facebook and Instagram under the Digital Services Act, European Commission, 30.04.2024.

[vii] Shih në: Digital Services Coordinators, European Commission, 1.02.2025.

[viii] Shih: Article 22 Trusted Flaggers Application Form and Guidance, 16.02.2024.

[ix] Shih: Article 22 Trusted Flaggers Application Form and Guidance, 16.02.2024.

[x] Shih: Trusted flaggers under the Digital Services Act (DSA), European Commission, 1.02.2025.

[xi] Shih: Commission opens formal proceedings against X under the Digital Services Act, European Commission, 18.12.2023.

[xii] Shih: Commission boosts awareness-raising of the risks of disinformation and information manipulation, 05.06.2024.

[xiii] Shih: ERGA Statement on the progress and challenges within the Code of Practice on Disinformation, 12.2024.

[xiv] Shih: Punëtori “Drejt një sektori mediatik të qëndrueshëm, të llojllojshëm dhe të sigurt: Mbështetja e demokracisë dhe pluralizmit dhe në shërbim ndaj qytetarëve”, 12-13.10.2023.

[xv] Shih: Zbatimi i Monitorit të pluralizmit mediatik në shtetet anëtare të BE-së dhe vendet kandidate në vitin 2023, Raporti nacional: Republika e Maqedonisë së Veriut, 06. 2024.

[xvi] Shih: Zbatimi i Monitorit të pluralizmit mediatik në shtetet anëtare të BE-së dhe vendet kandidate në vitin 2023, Raporti nacional: Republika e Maqedonisë së Veriut, 06. 2024

[xvii] Shih: GUIDELINES for Public Authorities in North Macedonia on addressing “fake news” and “disinformation”, Project: “EU for Freedom of Expression: Alignment of national media legislation with EU acquis and media standards”, 11.2023.

—

Instituti për Media dhe Analitikë IMA jo çdoherë pajtohet me qëndrimet e dhëna në shkrimet dhe analizat autoriale, mirëpo e vlerëson lartë kontributin e secilit autor dhe kontributin e ekspertëve mediatik për zhvillimin e një debati të argumentuar me vështrime të ndryshme për të avancuar gjendjen në hapësirën mediatike në Maqedoninë e Veriut